Niemieckie obwieszczenia z pierwszych tygodni okupacji w Poznaniu

Tuż po zakończeniu wojny przekazana została do Instytutu Zachodniego oryginalna niemiecka teczka zatytułowana „Öffentliche Bekanntmachungen” (Obwieszczenia publiczne). Odnaleźć w niej można 36 różnego rodzaju obwieszczeń władz okupacyjnych. Pod względem chronologicznym najwcześniejsze z nich pochodzi z 14 września, a najpóźniejsze z 22 listopada 1939 r., obejmą one zatem okres pierwszych tygodni okupacji niemieckiej w Poznaniu. Zbiór ten jest niejednolity, niekiedy wręcz przypadkowy, ale stanowi ważne źródło do dziejów początków okupacji w Wielkopolsce.

Teczka przez cały okres wojny znajdowała się prawdopodobnie w Elektrowni Miejskiej w Poznaniu, na co wskazują zachowane na pojedynczych dokumentach pieczątki. Obwieszczenia są w dobrym stanie; można założyć, że te konkretne egzemplarze nie były, zgodnie z pierwotnym celem, wywieszane w miejscach publicznych, tylko przechowywane w tej teczce. Na niektórych egzemplarzach widnieje, obok pieczątki przedsiębiorstwa i dziś zupełnie nieczytelnej parafki, adnotacja w j. niemieckim: „Zum Aushg” (Zum Aushang) lub w j. polskim: „Wywiesić”. Obecnie teczka wchodzi w skład zasobu archiwalnego IZ pod sygn. IZ Dok. I-171. Dokładniejsza analiza dokumentacji pozwala nam wyróżnić kilka tematów.

Niewątpliwe jednym z ważniejszych przechowywanych w teczce dokumentów jest dwujęzyczna odezwa Artura Greisera „An die Bevölkerung!/ Do ludności!”, w której informuje on o objęciu administracji cywilnej przy dowództwie wojskowym w Poznaniu i okręgu poznańskim. Greiser pod groźbą kar wzywa do zachowania spokoju oraz stosowania się do jego poleceń. SS-Brigadeführer Greiser, w latach 1934-1939 prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, oficjalnie został szefem zarządu cywilnego 14 września 1939 r. 26 października 1939 r., wraz ze zniesieniem zarządu wojskowego i wprowadzeniem administracji cywilnej, został on namiestnikiem Rzeszy i gauleiterem w „Okręgu Rzeszy Poznań” (Reichsgau Posen), który od stycznia 1940 r. do końca okupacji nosił nazwę „Okręg Rzeszy Kraj Warty” (Reichstagu Wartheland).

Fot. 1. Przejęcie władzy cywilnej przy zarządzie wojskowym. Odezwa Greisera.

Z urzędu Szefa Administracji Cywilnej pochodzą trzy dokumenty: 1) Rozporządzenie o obrocie pieniężnym (14.09.1939 r.); 2) Rozporządzenie dla instytucji kredytowych (15.09.1939 r.) oraz 3) Rozporządzenie o zakazie handlu złotem i o zajęciu złota (22.09.1939 r.). W myśl tego pierwszego rozporządzenia Greiser wprowadził markę niemiecką jako jedyną legalną walutę na podległym mu obszarze oraz ustanowił sztywny kurs przeliczeniowy: 1 marka niemiecka = 2 złote polskie. Z kolei na mocy ostatniego z wymienionych rozporządzeń Niemcy skonfiskowali złoto na terenie poznańskiego okręgu wojskowego, należące do obywateli polskich. Greiser informuje tam o działalności oddziałów ochrony dewizowej (Devisenschutzkommando), które rabowały złoto, pieniądze i kosztowne przedmioty ze skrytek bankowych.

Trzy ogłoszenia wydane zostały także przez władze wojskowe. I tak, z 15 września 1939 r. pochodzi odezwa komendanta wojskowego miasta Poznań generała Maximiliana von Schenckendorffa o zwiększeniu liczby zakładników w związku z oddaniem dzień wcześniej strzału do niemieckiego żołnierza.

Fot. 2. Odezwa komendanta wojskowego miasta dotycząca zakładników.

Z tą samą datą von Schenckendorff opublikował obwieszczenie, w którym wprowadzono na terenie Poznania godzinę policyjną od 19.00 wieczorem od 6.00 rano, a także zlikwidowano polską straż obywatelską. Z 18 października 1939 r. pochodzi ogłoszenie dowódcy okręgu wojskowego w Poznaniu generała Alfreda von Vollarda-Bockleburga o bezwzględnym zakazie noszenia polskich mundurów, części umundurowania lub wyposażenia „byłej armii polskiej”.

Jednolitą pod względem tematycznym grupę stanowią obwieszczenia „sądu do spraw wyjątkowych” (Sondergericht), informujące o wykonanych na Polakach wyrokach śmierci. Pierwsze z nich, datowane na 28 września 1939 r., informuje o egzekucji Jana Głuchowskiego, oskarżonego o morderstwo Niemca i zdradę stanu. Ostatnie z 10 listopada 1939 r. obwieszcza śmierć trzech mężczyzn skazanych „za ciężką zdradę stanu, popełnioną z bronią”.

Fot. 3. Dwa obwieszczenia Sądu Specjalnego w Poznaniu.

Do te grupy zaliczyć można ogłoszenie o wykonaniu 23 września 1939 r. na Leszku Kwaszewskim kary śmierci za posiadane broni. Wyrok wykonany został przez „Sąd Wojskowy” (Feldkriegsgericht). Ogółem dysponujemy siedmioma dokumentami tego rodzaju.

Najliczniejszą grupę stanowią dokumenty opublikowane przez Gerharda Schefflera, od 14 września 1939 r. niemieckiego komisarza miasta (Stadtkommissar), a do 26 października tego roku – po ustanowieniu okupacyjnej administracji cywilnej – komisarycznego burmistrza miasta (Bürgermeister). Obwieszczenia te dotyczą różnych spraw, w dużej mierze spraw meldunkowych, mieszkaniowych oraz gospodarczych. W pierwszych z nich pod względem chronologicznym (19.09.1939 r.) Scheffler wzywał „wszystkie osoby, które schroniły się z terenów zajętych przez wojska niemieckie do miasta Poznania” do obowiązkowej rejestracji w jednym z trzech wskazanych punktów. Z kolei obwieszczeniem z 23 września 1939 r. nakazał doprowadzenie do miejskich rzeźni bydła.

Fot. 4. Obwieszczenie komisarza miasta w sprawie konfiskaty bydła.

Tego samego dnia komisarz miasta zobowiązał ponadto wszystkich niemieckich właścicieli sklepów do wywieszenia w widocznym miejsce szyldu „Deutsches Geschäft” (Sklep niemiecki). Do Volksdeutschów skierowane zostało też obwieszczenie Greisera z 27 października 1939 r., zachęcające do wstąpienia w szeregi Niemieckiego Frontu Pracy (Deutsche Arbeitsfront).

Kilka dokumentów dotyczy spraw mieszkaniowych. Znaleźć tu można m.in. ogłoszenia Miejskiego Urzędu Kwaterunkowego (Städtisches Quartieramt), wzywające do przekazywania władzom okupacyjnym mieszkań czteropokojowych i większych oraz umeblowanych pokoi.

Przy omawianiu tej grupy dokumentów wspomnieć należy o zarządzonej przez Schefflera 25 września 1939 r. obowiązkowej rejestracji mieszkańców Poznania, ponieważ stała się ona podstawą do wprowadzenia niemieckiej listy narodowościowej (Deutsche Volksliste) w mieście.

Fot. 5. Obowiązkowa rejestracja mieszkańców miasta.

25 października 1939 r. komisarz miasta wydał zaś obwieszczenie, w którym wzywał mieszkańców miasta do zgłaszania „osób narodowości niemieckiej z terenu miasta Posen”. Na 22 listopada 1939 r. datowane jest z kolei obwieszczenie o zmianie nazw dzielnic miasta. Na dokumencie wyszczególniono nazwy oryginalne oraz nowe, niemieckie.

Fot. 6. Germanizacja nazw dzielnic miasta. 

„Z Archiwum Instytutu Zachodniego” jest internetową serią wydawniczą Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane są dokumenty i materiały pochodzące z bogatego zasobu Archiwum II Wojny Światowej IZ.

Pobierz jako .pdf:  „Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 47/2025: Niemieckie obwieszczenia z pierwszych tygodni okupacji w Poznaniu.