{"id":369,"date":"2018-01-12T15:35:28","date_gmt":"2018-01-12T14:35:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=369"},"modified":"2020-08-21T12:27:56","modified_gmt":"2020-08-21T10:27:56","slug":"wysiedlenia-ludnosci-polskiej-na-zamojszczyznie-nr-19-2017","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2018\/01\/12\/wysiedlenia-ludnosci-polskiej-na-zamojszczyznie-nr-19-2017\/","title":{"rendered":"Wysiedlenia ludno\u015bci polskiej na Zamojszczy\u017anie"},"content":{"rendered":"

W nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. Niemcy rozpocz\u0119li na Zamojszczy\u017anie brutaln\u0105 akcj\u0119 wysiedlania ludno\u015bci polskiej. Do sierpnia 1943 r. spacyfikowano ok. 300 polskich wsi i deportowano z tych teren\u00f3w ponad 100 tys. os\u00f3b. W ich miejsce osiedlano osoby pochodzenia niemieckiego sprowadzane z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Europy.<\/strong><\/p>\n

Organizacja niemieckiej \u201eprzestrzeni \u017cyciowej\u201d w Europie przedstawiona zosta\u0142a w tzw. Generalnym Planie Wschodnim. W jego kolejnych wariantach zak\u0142adano przeprowadzenie gigantycznych operacji wysiedle\u0144czo-kolonizacyjnych w okupowanej Polsce, na zaj\u0119tych terytoriach Zwi\u0105zku Radzieckiego oraz w mniejszym stopniu w innych pa\u0144stwach europejskich. Przede wszystkim przewidywano deportacj\u0119 31 mln S\u0142owian, w tym ok. 80% Polak\u00f3w, a tak\u017ce wykorzystanie kolejnych 14 mln przedstawicieli narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich w charakterze niewolniczej si\u0142y roboczej. Na miejsce wysiedlonych Niemcy planowali sprowadzi\u0107 i osiedli\u0107 do 10 mln kolonizator\u00f3w. Osadnikami mieli by\u0107 przede wszystkim tzw. rolnicy-\u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy stworzyliby tutaj nowy \u2012 zgodny z wizjami Heinricha Himmlera \u2012 model spo\u0142ecze\u0144stwa rolniczego o feudalnym charakterze. Zamojszczyzna by\u0142a jednym z pierwszych teren\u00f3w okupowanej Europy, gdzie ta narodowosocjalistyczna utopia mia\u0142a zosta\u0107 zrealizowana. Podobne pr\u00f3by osadnictwa germa\u0144skiego podj\u0119to w strefie osadniczej \u201eHegewald\u201d k. \u017bytomierza na Ukrainie oraz na Krymie.<\/p>\n

\"Fot.

Fot. 1. Pierwsza strona kartki pocztowej pracownicy przymusowej Marianny Mazurek do syna. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z.Dok.I-658.<\/p><\/div>\n

Czystki etniczne na Zamojszczy\u017anie poprzedzi\u0142o deportowanie i wymordowanie ludno\u015bci \u017cydowskiej. Projekt \u201eZamo\u015b\u0107\u201d dobrze obrazuje, jak niemieccy eksperci ds. ludno\u015bciowych i narodowo\u015bciowych postrzegali germanizacj\u0119 \u201eprzestrzeni \u017cyciowej\u201d. Po zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w przysz\u0142a kolej na Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali poddani przymusowej weryfikacji rasowej. W zale\u017cno\u015bci od wyniku tej procedury Polacy zostali przeznaczeni do zniemczenia lub do pracy przymusowej, a tych uznanych za niezdolnych do pracy po prostu zabijano lub pozostawiano na powoln\u0105 \u015bmier\u0107 w tzw. wioskach emeryckich. Ko\u0144cowym etapem tych morderczych plan\u00f3w by\u0142o lokowanie niemieckich osadnik\u00f3w w opr\u00f3\u017cnionych gospodarstwach rolnych. Forma i organizacja osadnictwa ca\u0142kowicie mia\u0142a podlega\u0107 Heinrichowi Himmlerowi i SS. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c niemieckie dzia\u0142ania na Zamojszczy\u017anie by\u0142y po\u0142\u0105czeniem stosowanej dotychczas wobec Polak\u00f3w polityki wysiedle\u0144 z planami o charakterze eksterminacyjnym.<\/p>\n

Podstaw\u0119 do wysiedle\u0144 stanowi\u0142a dyrektywa Himmlera z 20 lipca 1941 r. o utworzeniu na terenie Zamojszczyzny Niemieckiego Okr\u0119gu Osiedle\u0144czego. Pierwsze deportacje mia\u0142y miejsce ju\u017c w listopadzie 1941 r., ale dopiero rok p\u00f3\u017aniej akcja przybra\u0142a systematyczne rozmiary. Obj\u0119\u0142a ona swym zasi\u0119giem cztery powiaty dystryktu lubelskiego \u2012 bi\u0142gorajski, hrubieszowski, tomaszowski i zamojski. Terytorium to zamieszkiwa\u0142o w\u00f3wczas ok. 0,5 mln ludzi, z czego prawie 70% stanowili Polacy. Znaczny by\u0142 te\u017c odsetek ludno\u015bci ukrai\u0144skiej.<\/p>\n

Na kierownika akcji wyznaczono Odilo Globocnika, dow\u00f3dc\u0119 SS i policji na dystrykt lubelski. To w\u0142a\u015bnie w jego sztabie opracowano pierwsze plany przesiedle\u0144, wed\u0142ug kt\u00f3rych miano osiedli\u0107 w dystrykcie prawie 100 tys. os\u00f3b (26 tys. rodzin). Organizacj\u0119 wysiedle\u0144 powierzono Centrali Przesiedle\u0144czej w \u0141odzi, kt\u00f3ra za\u0142o\u017cy\u0142a oddzia\u0142 w Zamo\u015bciu. Wyb\u00f3r kierowanej przez SS-Obersturmbannf\u00fchrera Hermanna Krumeya \u0142\u00f3dzkiej plac\u00f3wki nie by\u0142 przypadkowy. W latach 1940-1941 odpowiada\u0142a ona za przeprowadzenie deportacji ludno\u015bci polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa.<\/p>\n

Wysiedlenia przebiega\u0142y wed\u0142ug wzoru wypracowanego w zachodniej Polsce. Polacy byli zmuszani przez oddzia\u0142y policyjne do opuszczania wsi. Mieli niewiele czasu na spakowanie swojego dobytku. Nast\u0119pnie umieszczano ich w obozie przesiedle\u0144czym w Zamo\u015bciu, gdzie byli poddawani weryfikacji rasowej. Po deportacji Polak\u00f3w ich miejsce zajmowali Niemcy, kierowani do gospodarstw wyznaczonych im przez sztaby osadnicze SS.<\/p>\n

Tak przebieg wysiedle\u0144 oraz sprowadzanie niemieckich kolonist\u00f3w wspomina\u0142 po wojnie Jerzy Karli\u0144ski, jeden ze \u015bwiadk\u00f3w tych zdarze\u0144:<\/p>\n

\u201eWysiedlanie Polak\u00f3w z ich siedzib odbywa\u0142o si\u0119 w ten spos\u00f3b, \u017ce o \u015bwicie \u017candarmeria otacza\u0142a wie\u015b i wszystkie wiod\u0105ce do niej drogi, nast\u0119pnie wchodzi\u0142a do ka\u017cdego poszczeg\u00f3lnego domu, sk\u0105d, przy gro\u017anym okrzyku \u2018los!\u2019 i popychaniu kolbami karabin\u00f3w wyrzucano ca\u0142e rodziny na ulice, sk\u0105d nast\u0119pnie ch\u0142opskimi podwodami odwo\u017cono je do obozu w Zamo\u015bciu. Mieszka\u0144com wolno by\u0142o zabra\u0107 tylko rzeczy najniezb\u0119dniejsze, natomiast lepsze cz\u0119\u015bci garderoby wzgl\u0119dnie wi\u0119ksze zapasy \u017cywno\u015bci konfiskowano na miejscu. Widzia\u0142em straszny b\u00f3l i bezsiln\u0105 w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, maluj\u0105c\u0105 si\u0119 na ustach ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy zmuszeni byli zostawi\u0107 ca\u0142y dorobek swojego \u017cycia i i\u015b\u0107 za druty obozu. (\u2026)<\/p>\n

Miejsce wysiedlanych Polak\u00f3w zajmowali koloni\u015bci niemieccy. Przyje\u017cd\u017cali oni z rodzinami, uzbrojeni w karabiny i odziani w jednakowe czarne mundury, od kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 pogardliwie zacz\u0119\u0142a ich nazywa\u0107 \u2018czarnymi\u2019. Niemcy ci w poufnych rozmowach nie ukrywali swego niezadowolenia z przyjazdu do Polski, gdy\u017c cz\u0119\u015b\u0107 z nich to ludzie zamo\u017cni, kt\u00f3rzy znaczne pozostawili maj\u0105tki w dotychczasowych miejscach zamieszkania. Utworzono specjaln\u0105 instytucj\u0119 pod nazw\u0105 \u2018Siedler-Wirtschaftsgemeinschafts\u2019, kt\u00f3rej celem by\u0142o zaopatrywanie nowych osadnik\u00f3w w \u017cywno\u015b\u0107, odzie\u017c i niezb\u0119dne sprz\u0119ty domowe; naturalnie wszystko to sz\u0142o ze zrabowanych rzeczy po zamordowanych \u017bydach\u201d1.<\/p>\n

\"Fot.

Fot. 2. Pierwsza strona wspomnie\u0144 Jerzego Karli\u0144skiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z.Dok. II-74.<\/p><\/div><\/blockquote>\n

Jak wspomniano, wysiedlonych selekcjonowano wed\u0142ug kryteri\u00f3w rasowych. Osoby (przede wszystkim dzieci), kt\u00f3re w opinii specjalist\u00f3w nadawa\u0142y si\u0119 do zniemczenia kwalifikowano do kategorii rasowej II i wysy\u0142ano do Niemiec. Do kategorii III przydzielono osoby nadaj\u0105ce si\u0119 pracy fizycznej. Zosta\u0142y one skierowane na roboty przymusowe \u201ena wymian\u0119 do znajduj\u0105cych si\u0119 jeszcze w Berlinie \u017byd\u00f3w\u201d. Do grupy IV zaliczono pozosta\u0142e osoby \u2012 przewa\u017cnie dzieci poni\u017cej 14. roku \u017cycia i osoby powy\u017cej 60. roku \u017cycia. Jak wynika ze sporz\u0105dzonego 31 grudnia 1942 r. przez Central\u0119 Przesiedle\u0144cz\u0105 w \u0141odzi raportu, najwi\u0119kszy odsetek (73%) stanowi\u0142y osoby przeznaczone do rob\u00f3t przymusowych. Do germanizacji przewidziano 4,4% os\u00f3b. Ponad 22% wysiedlonych znalaz\u0142o si\u0119 w kategorii rasowej IV. Z tej ostatniej grupy 2207 os\u00f3b zgromadzono we wsiach emeryckich, gdzie mia\u0142y si\u0119 same wy\u017cywi\u0107, a 644 zosta\u0142y deportowane do, jak okre\u015blono to w dokumencie, \u201eobozu pracy Auschwitz\u201d.<\/p>\n

Transporty robotnik\u00f3w przymusowych do Rzeszy wzbudza\u0142y uzasadniony niepok\u00f3j w\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych wysiedlonych, gdy\u017c \u2012 jak zauwa\u017cono w przywo\u0142anym raporcie \u2012 podejrzewano, \u017ce Polak\u00f3w czeka \u201etaki sam los jak \u017byd\u00f3w\u201d. Aby uspokoi\u0107 nastroje, Niemcy wymy\u015blili akcj\u0119 wysy\u0142ania kartek pocztowych. Deportowani przesy\u0142ali na adres Centrali Przesiedle\u0144czej w \u0141odzi kartki z kr\u00f3tk\u0105 tre\u015bci\u0105. Pracownicy Centrali weryfikowali t\u0119 tre\u015b\u0107 i po pozytywnej ocenie przekazywali kartki rodzinom.<\/p>\n

Deportacje ludno\u015bci z Zamojszczyzny przebiega\u0142y w trzech fazach. W pierwszej (listopad-grudzie\u0144 1942 r.) z 60 wsi wysiedlono blisko 10 tys. os\u00f3b. By\u0142 to dla Niemc\u00f3w wynik niezadowalaj\u0105cy, spowodowany w g\u0142\u00f3wnej mierze ucieczkami mieszka\u0144c\u00f3w wsi. 13 stycznia 1943 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 druga faza, podczas kt\u00f3rej wysiedlono nawet do 40 tys. os\u00f3b. Elementem tego etapu wysiedle\u0144 by\u0142a tzw. akcja ukrai\u0144ska, czyli osiedlanie Ukrai\u0144c\u00f3w na skonfiskowanych Polakom gospodarstwach. Prowadzi\u0142o to do dalszej eskalacji nienawi\u015bci i przemocy mi\u0119dzy Polakami i Ukrai\u0144cami. Na ten problem zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 we wspomnieniach J\u00f3zef Rulikowski:<\/p>\n

\u201eWysiedlani Ukrai\u0144cy osadzani byli nast\u0119pnie w powiecie bi\u0142gorajskim na go-spodarstwach, z kt\u00f3rych wysiedlani byli ich w\u0142a\u015bciciele narodowo\u015bci pol-skiej, \u017ce jednak byli ponastraszani przez le\u015bnych ludzi [autor w ten spos\u00f3b okre\u015bla\u0142 oddzia\u0142y Armii Krajowej], a by\u0142y w lasach powiatu bi\u0142ogorajskiego oddzia\u0142y: polskie, bolszewickie i \u017cydowskie, nie siedzieli d\u0142ugo na tych gospodarstwach, uciekali z nich. Poniewa\u017c ta wysiedlona ludno\u015b\u0107 narodowo\u015bci ukrai\u0144skiej nie mog\u0142a wraca\u0107 do swych gospodarstw, lokowali si\u0119 w s\u0105siednich wsiach, w kt\u00f3rych wysiedlenia nie by\u0142y przeprowadzane lub godzili si\u0119 na robotnik\u00f3w dla nasiedlonych volksdeutsch\u00f3w\u201d2.<\/p><\/blockquote>\n

Trzeci\u0105 najbardziej brutaln\u0105 oraz najwi\u0119ksz\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 bowiem ok. 60 tys. os\u00f3b, faz\u0119 deportacji rozpocz\u0119to w czerwcu 1943 r. Tym razem skoncentrowano si\u0119 przede wszystkim na pacyfikacjach wsi oraz walkach z polskim podziemiem. Tym antypartyzanckim dzia\u0142aniom nadano kryptonim \u201eWilko\u0142ak I\u201d i \u201eWilko\u0142ak II\u201d (Werwolf I, Werwolf II).<\/p>\n

W sierpniu 1943 r. przerwano akcj\u0119 wysiedle\u0144cz\u0105. Pojedyncze akty terroru wobec ludno\u015bci polskiej zdarza\u0142y si\u0119 jeszcze w 1944 r. i by\u0142y one zwi\u0105zane z przymusow\u0105 rekrutacj\u0105 robotnik\u00f3w do pracy w Rzeszy.<\/p>\n

W Archiwum II Wojny \u015awiatowej Instytutu Zachodniego zgromadzono kilka doku-ment\u00f3w zwi\u0105zanych z opisywanymi powy\u017cej wydarzeniami. W\u015br\u00f3d nich znajduj\u0105 si\u0119:<\/p>\n