{"id":337,"date":"2018-01-02T19:04:26","date_gmt":"2018-01-02T18:04:26","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=337"},"modified":"2018-09-24T12:48:57","modified_gmt":"2018-09-24T10:48:57","slug":"powstancze-relacje-w-zbiorach-instytutu-zachodniego-nr-16-2017","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2018\/01\/02\/powstancze-relacje-w-zbiorach-instytutu-zachodniego-nr-16-2017\/","title":{"rendered":"Powsta\u0144cze relacje w zbiorach Instytutu Zachodniego"},"content":{"rendered":"

Znajduj\u0105cy si\u0119 w Archiwum Instytutu Zachodniego zbi\u00f3r wstrz\u0105saj\u0105cych relacji \u015bwiadk\u00f3w Powstania Warszawskiego ma wyj\u0105tkow\u0105 histori\u0119. S\u0105 to materia\u0142y z prowadzonej w podwarszawskich miejscowo\u015bciach konspiracyjnej akcji, kt\u00f3rej nadano kryptonim \u201eIskra\u2013Dog\u201d.<\/strong><\/p>\n

Inicjatorami byli dzia\u0142acze utworzonej jeszcze jesieni\u0105 1939 r. w Poznaniu organizacji \u201eOjczyzna\u201d, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego. Wielu jej cz\u0142onk\u00f3w zosta\u0142o przesiedlonych z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa, inni wyjechali tam w obawie przed aresztowaniem. W\u015br\u00f3d nich byli wybitny historyk ustroju prof. Zygmunt Wojciechowski, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 naukowy patronat nad akcj\u0105, oraz Edward Serwa\u0144ski, bezpo\u015brednio ni\u0105 kieruj\u0105cy. Pierwszy zamieszkiwa\u0142 podczas okupacji w Milan\u00f3wku, a drugi, \u017co\u0142nierz Powstania, podporucznik Armii Krajowej, walczy\u0142 na Elektoralnej i po opanowaniu tego odcinka przez Niemc\u00f3w wyszed\u0142 z miasta z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105.<\/p>\n

Dzia\u0142acze \u201eOjczyzny\u201d ju\u017c w po\u0142owie sierpnia 1944 r. zacz\u0119li zbiera\u0107 relacje mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy, kt\u00f3rzy wyszli z p\u0142on\u0105cego miasta. W akcji wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Byli w\u015br\u00f3d nich przedstawiciele najr\u00f3\u017cniejszych grup spo\u0142ecznych, od wybitnych intelektualist\u00f3w, jak historyk mediewista prof. Kazimierz Tymieniecki, po robotnik\u00f3w i rolnik\u00f3w. W toku prac Serwa\u0144ski opracowa\u0142 kilka ok\u00f3lnik\u00f3w (pierwszy z nich nosi\u0142 dat\u0119 20 sierpnia 1944 r.) i instrukcji dla os\u00f3b zbieraj\u0105cych i protoko\u0142uj\u0105cych relacje.<\/p>\n

Poniewa\u017c prace nios\u0142y ryzyko, wprowadzono kryptonimy os\u00f3b i miejscowo\u015bci, a nazwiska tych, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 je poda\u0107, szyfrowano. Zebrane relacje przepisywano na maszynie i przechowywano w przygotowanych tymczasowych schowkach. Relacje zbierano w Brwinowie, Milan\u00f3wku, Pruszkowie, Piastowie, Ursusie, W\u0142ochach, Podkowie Le\u015bnej i innych podwarszawskich miejscowo\u015bciach.<\/p>\n

\"Fot.1.

Fot.1. Maszynopis protoko\u0142u nr 14 z zaszyfrowanym imieniem i nazwiskiem. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. V-223.<\/p><\/div>\n

Gdy uznano, \u017ce akcja dobieg\u0142a ko\u0144ca, ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0119, wraz z aktami sekretariatu, zabezpieczono konserwatorsko i zakopano w konwiach na mleko w remizie Stra\u017cy Po\u017carnej w Brwinowie. Po przej\u015bciu styczniowej ofensywy Armii Czerwonej zbi\u00f3r zosta\u0142 odkopany i przekazany do \u015bwie\u017co utworzonego (z inicjatywy prof. Wojciechowskiego) Instytutu Zachodniego, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce znalaz\u0142 siedzib\u0119 w Poznaniu. Wcze\u015bniej, w styczniu i lutym 1945 r. uzyskano \u2013 ju\u017c jawnie, dzi\u0119ki pomocy Polskiego Czerwonego Krzy\u017ca \u2013 dodatkowe relacje. \u0141\u0105cznie akcja pozwoli\u0142a uzyska\u0107 ponad trzysta protoko\u0142\u00f3w i d\u0142u\u017cszych wspomnie\u0144.<\/p>\n

Tymczasem prace powo\u0142anego jeszcze w grudniu 1944 r. Instytutu Zachodniego ruszy\u0142y z miejsca b\u0142yskawicznie. W\u015br\u00f3d kilku serii wydawniczych Instytutu ogromne znaczenie mia\u0142 mie\u0107 cykl Documenta Occupationis Teutonicae [Dokumenty okupacji niemieckiej]. Tom pierwszy ukaza\u0142 si\u0119 jeszcze w 1945 r. \u2013 by\u0142 to memoria\u0142 hitlerowskiego G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego Instytutu Bada\u0144 Gospodarczych Die Bedeutung des Polen-Problems f\u00fcr die R\u00fcstungswirtschaft Oberschlesiens [Znaczenie problemu polskiego dla przemys\u0142u zbrojeniowego G\u00f3rnego \u015al\u0105ska]. Tom zosta\u0142 przes\u0142any polskiej delegacji uczestnicz\u0105cej w procesie zbrodniarzy hitlerowskich przed Mi\u0119dzynarodowym Trybuna\u0142em Wojskowym w Norymberdze i w\u0142\u0105czony do materia\u0142\u00f3w oskar\u017cenia.<\/p>\n

Jednocze\u015bnie, od czerwca 1945 r., trwa\u0142y intensywne prace nad przygotowaniem do druku tomu drugiego Documenta Occupationis, kt\u00f3rym by\u0142a opracowany przez Edwarda Serwa\u0144skiego wyb\u00f3r materia\u0142\u00f3w zebranych podczas akcji \u201eIskra\u2013Dog\u201d. Publikacj\u0119 zatytu\u0142owano Zbrodnia niemiecka w Warszawie 1944 roku. Nazwisko Ireny Trawi\u0144skiej zosta\u0142o dodane, by uhonorowa\u0107 jej zas\u0142ugi podczas zbierania materia\u0142\u00f3w. Ksi\u0105\u017cka opu\u015bci\u0142a drukarni\u0119 19 kwietnia 1946 r. Tom zosta\u0142 wzbogacony 23 fotografiami ze zbioru archiwum fotograficznego Alfreda Mensebacha, cz\u0142onka tzw. Sprengkommando \u2013 jednego z oddzia\u0142\u00f3w wysadzaj\u0105cych w powietrze budynki Warszawy po st\u0142umieniu powstania. Tak\u017ce ten tom zosta\u0142 wykorzystany przez oskar\u017cenie podczas procesu norymberskiego. Niekt\u00f3re protoko\u0142y zezna\u0144 i relacje \u015bwiadk\u00f3w zamieszczone w ksi\u0105\u017cce zosta\u0142y odczytane przez prokuratora brytyjskiego, majora Elwyna Jonesa podczas przes\u0142uchania genera\u0142a-pu\u0142kownika Waffen SS Paula Haussera 5 sierpnia 1946 r.<\/p>\n

Materia\u0142y zebrane w ramach akcji \u201eIskra-Dog\u201d Edward Serwa\u0144ski wykorzysta\u0142 jeszcze w dw\u00f3ch innych publikacjach zwartych. W 1946 r. nak\u0142adem Wydawnictwa Zachodniego (nie by\u0142a to oficyna Instytutu Zachodniego) ukaza\u0142 si\u0119 pod jego redakcj\u0105 i z jego wst\u0119pem Dulag 121 \u2013 Pruszk\u00f3w. Sierpie\u0144 \u2013 pa\u017adziernik 1944 roku z 16 relacjami. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej E. Serwa\u0144ski uko\u0144czy\u0142 trzeci tom zawieraj\u0105cy 48 dokument\u00f3w zebranych w ramach akcji \u201eIskra-Dog\u201d. Ksi\u0105\u017cka mia\u0142a wkr\u00f3tce ukaza\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Instytucie Zachodnim, znalaz\u0142a si\u0119 w zapowiedziach wydawniczych, lecz aresztowanie Serwa\u0144skiego przez Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa, proces, skazanie i pobyt w wi\u0119zieniu (1948-1951) uniemo\u017cliwi\u0142y jej publikacj\u0119. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 dopiero w 1965 r., w Instytucie Wydawniczym PAX pod tytu\u0142em \u017bycie w powsta\u0144czej Warszawie. Sierpie\u0144 \u2013 wrzesie\u0144 1944. Relacje \u2013 dokumenty.<\/p>\n

\"Fot.

Fot. 2. Ok\u0142adka (obwoluta) pierwszego wydania „Zbrodni niemieckiej w Warszawie” (1946).<\/p><\/div>\n

Instytut Zachodni po siedemdziesi\u0119ciu latach wznowi\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 z 1946 r. jako reprint, poprzedzony obszernym wst\u0119pem. Zbrodnia niemiecka w Warszawie 1944 r. jest do nabycia drog\u0105 wysy\u0142kow\u0105 (http:\/\/www.ksiegarnia.iz.poznan.pl\/). Tekst (w wersji PDF) mo\u017cna tak\u017ce bezp\u0142atnie pobra\u0107 ze strony internetowej.<\/p>\n

Nie wszystkie zebrane dokumenty zosta\u0142y jednak wykorzystane. Poni\u017cej przedstawiamy kilka stron materia\u0142\u00f3w niepublikowanych \u2013 protok\u00f3\u0142 nr 18, 79 oraz 195. Warto zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3lnie uwag\u0119 na ostatni\u0105 relacj\u0119, kt\u00f3ra r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych dokument\u00f3w zebranych podczas akcji.<\/p>\n

1. Protok\u00f3\u0142 nr 18<\/h2>\n

Ul. Senatorska 36
\nImi\u0119 i nazwisko: NN
\nWiek i zaw\u00f3d: kobieta, lat 48, wykszta\u0142cenie akademickie<\/p>\n

Dnia 1. VII us\u0142ysza\u0142am strzelanin\u0119 ze swego mieszkania przy ul. Senatorskiej nr 36. Wychyliwszy si\u0119 przez okno, zobaczy\u0142am na ulicy w\u015br\u00f3d uzbrojonych Niemc\u00f3w kapitana Sygfryda \u2013 g\u0142\u00f3wnego kierownika sk\u0142ad\u00f3w i rozlewni w\u00f3dek i win L.Z. mieszcz\u0105cych si\u0119 w wielkich piwnicach domu nr 36. Za\u0142oga, obs\u0142uguj\u0105ca sk\u0142ady, by\u0142a zawsze uzbrojona i mieszka\u0142a w tym\u017ce domu na I pi\u0119trze.<\/p>\n

Bitwa trwa\u0142a ok. godziny. W mi\u0119dzyczasie wpadli Niemcy do przyleg\u0142ych mieszka\u0144, aby wy\u015bledzi\u0107 kto i sk\u0105d do nich strzela, jeden z nich wpad\u0142 do mnie jak szalony, pr\u00f3buj\u0105c celowa\u0107 na ulic\u0119 z balkonu. Z III-go pi\u0119tra zabili powsta\u0144ca. Ranili ci\u0119\u017cko w klatk\u0119 piersiow\u0105 rolnika m\u0142odego Aulojtnera z Rawskiego. Miejscowa za\u0142oga niemiecka dosta\u0142a pomoc \u2013 przyjecha\u0142y dwa dzia\u0142a pancerne i dwa ci\u0119\u017carowe samochody, zamykaj\u0105c na ulicy Senatorskiej zieleniec przed szpitalem Malta\u0144skim.<\/p>\n

W tym\u017ce czasie pozwolili Niemcy powr\u00f3ci\u0107 przechodniom zamieszka\u0142ym na ul. \u017babiej i Senatorskiej do swych dom\u00f3w z wyci\u0105gni\u0119tymi r\u0119koma do g\u00f3ry. Bitwa sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wygran\u0105 powsta\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy zacz\u0119li opanowywa\u0107 ulic\u0119 Senatorsk\u0105 (parzyste numery), plac Teatralny, plac Bankowy, plac Rymarski, Elektoraln\u0105, Ch\u0142odn\u0105, Bia\u0142\u0105, Wolsk\u0105. Strza\u0142y karabinowe i artyleryjskie nie ustawa\u0142y.<\/p>\n

Szpital Malta\u0144ski sta\u0142 si\u0119 o\u017cywion\u0105 plac\u00f3wk\u0105 powsta\u0144cz\u0105. Z niezwyk\u0142ym bohaterstwem sanitariusze, a zw\u0142aszcza sanitariuszki znosili rannych i zabitych od strony przylegaj\u0105cych plac\u00f3w. Dw\u00f3ch powsta\u0144c\u00f3w z broni\u0105 w r\u0119ku le\u017ca\u0142o w czasie jazdy na b\u0142otnikach kursuj\u0105cych samochod\u00f3w. Zabitych zacz\u0119to chowa\u0107 mi\u0119dzy szpitalem a gmachem Banku Przemys\u0142owego na placu. Bank przed powstaniem s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn Szpitala Malta\u0144skiego.<\/p>\n

Dnia 7. VIII je\u0144cy \u2013 \u017bydzi w\u0119gierscy, kt\u00f3rych w liczbie kilkudziesi\u0119ciu zamkn\u0119li Niemcy w piwnicy sk\u0142adu L.Z., aby zgin\u0119li \u015bmierci\u0105 g\u0142odow\u0105, zacz\u0119li szykowa\u0107 groby na ziele\u0144cu obok Senatorskiej 36. W schronie Banku Przemys\u0142owego Szpital Malta\u0144ski zorganizowa\u0142 oddzia\u0142 dla rannych cywilnych, w domu za\u015b Senatorska 36 na I pi\u0119trze po R.G.O i na II pi\u0119trze po Zarz\u0105dzie Komisarycznym \u2013 oddzia\u0142 dla powsta\u0144c\u00f3w. Poza tymi rannymi powsta\u0144cy przebywali na dole w schronie domu nr 36, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 plac\u00f3wk\u0105 powsta\u0144cz\u0105. St\u0105d wychodzi\u0142y w b\u00f3j oddzia\u0142y, z\u0142o\u017cone z ch\u0142opc\u00f3w od lat 14 do 25 roku, zaopatrzone w r\u0119czne granaty i butelki, udekorowani kwiatami; karabin widzia\u0142o si\u0119 rzadko. Widzia\u0142am niejednokrotnie w szeregu m\u0142ode dziewczynki. Do nas powracali wym\u0119czeni, zdekompletowani.<\/p>\n

W obecno\u015bci lokator\u00f3w na drugim podw\u00f3rku przyjmowano i odbierano raporty. Pocz\u0105tkowo \u017cywno\u015bci w\u015br\u00f3d ludzi by\u0142o du\u017co. Dnia 2. VIII lokatorzy wytoczyli wszystkie beczki z podw\u00f3rka i zrobili z nich barykad\u0119 na placu Teatralnym u wylotu Biela\u0144skiej. Dnia 3. VIII obserwowa\u0142am z balkonu III-go pi\u0119tra samoloty niemieckie, ostrzeliwuj\u0105ce bombami zapalaj\u0105cymi plac Napoleona (gmach Poczty). Pocz\u0105tkowo eskadry wywo\u0142ywa\u0142y entuzjazm, s\u0105dzili\u015bmy, i\u017c s\u0105 to polskie samoloty id\u0105ce nam na pomoc i maj\u0105ce na celu zbombardowanie si\u0142 zbrojnych Niemc\u00f3w w Ogrodzie Saskim. Z Ogrodu Saskiego i Banku Polskiego walono nieustannie na miasto. Naloty niepokoj\u0105ce \u2013 stale oko\u0142o godziny 7-ej. Przez ca\u0142\u0105 dob\u0119 ognie artyleryjskie. Bomby zapalaj\u0105ce gaszono ochoczo i po bohatersku. Kobiety bra\u0142y czynny udzia\u0142. Jednorazowo zrzucono 5. VIII 12 bomb zapalaj\u0105cych na dom Senatorska 36. Od 5.VIII naloty codziennie z kr\u00f3tkimi przerwami. Komunikaty przynoszone przez kurierki stawa\u0142y si\u0119 beztre\u015bciwe i nie przedstawiaj\u0105ce rzeczywistej prawdy. Dnia 7. VIII rano miejscowe w\u0142adze powsta\u0144cze zdj\u0119\u0142y opaski \u2013 w\u015br\u00f3d zgromadzonych ludzi w piwnicach rozgoryczenie i silne zdenerwowanie.<\/p>\n

O godzinie 16-tej wpadli jak szale\u0144cy uzbrojeni Niemcy z rozpylaczami i g\u0142osem syrenim zawyli: \u2018heraus\u2019. W bramie zabili m\u0142odego dzielnego cz\u0142owieka. Oficyn\u0119 domu podpalili. Przypad-kowo w tym momencie by\u0142am u wej\u015bcia do schronu. Kazano stan\u0105\u0107 mnie i innym kobietom pod murem, m\u0119\u017cczyzn\u0119 stoj\u0105cego obok wytarmosili i rzucili o ziemi\u0119. Co si\u0119 sta\u0142o z rannymi i siedz\u0105cymi w s\u0105siedniej piwnicy \u2013 nie wiem. Z r\u0119kami podniesionymi do g\u00f3ry kazano nam wyj\u015b\u0107 natychmiast. Wyszli\u015bmy bez niczego, id\u0105c przez plac Bankowy, p\u0142on\u0105c\u0105 ulic\u0105 Elektoraln\u0105, Ch\u0142odn\u0105, Wolsk\u0105 a\u017c do granic miasta. Po drodze sceny makabryczne, piekielne. Sz\u0142o si\u0119 po barykadach porzuconym dorobku ludzkim, omijaj\u0105c trupy. Raz stos zw\u0119glonych cia\u0142. Sz\u0142o si\u0119 w spiekocie i w\u015br\u00f3d p\u0142omieni. Przy gmachu Pankiewicza ustawiono nas kobiety z dzie\u0107mi w miejscu, gdzie 6. VIII rozstrzelali 3.000 ludzi. M\u0119\u017cczyzn i ch\u0142opc\u00f3w od 13 lat oddzielono i ustawiono u wylotu Poprzecznej i Wolskiej i otoczono czo\u0142gami.<\/p><\/blockquote>\n

2. Protok\u00f3\u0142 nr 79<\/h2>\n

Ul. …
\nImi\u0119 i nazwisko: NN
\nWiek i zaw\u00f3d: kobieta<\/p>\n

W piekle powstania warszawskiego by\u0142am tylko 7 dni. To co prze\u017cy\u0142am i widzia\u0142em w ci\u0105gu tego czasu wystarczy mi do ko\u0144ca \u017cycia. Gdy piasek sypa\u0107 b\u0119d\u0105 mi na oczy, uprzytomni\u0119 sobie wyra\u017anie t\u0119 nieszcz\u0119sn\u0105 3-ci\u0105 godzin\u0119 w dniu wybuchu powstania, bo o 3-ej nieub\u0142agany los roz\u0142\u0105czy\u0142 mnie z jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0105 moj\u0105 18-letni\u0105 Hani\u0105, kt\u00f3ra nie zwa\u017caj\u0105c na moje pro\u015bby wysz\u0142a z domu i do dzi\u015b \u015blad po niej zagin\u0105\u0142. Z listu pozostawionego przez moj\u0105 c\u00f3rk\u0119 domy\u015bla\u0142am si\u0119, i\u017c posz\u0142a na ul. Niemcewicza 7\/9. Przera\u017cenie moje nie mia\u0142o granic, gdy 1-go sierpnia o godz. 4-tej z okna mojego mieszkania us\u0142ysza\u0142am przera\u017caj\u0105cy huk i zobaczy\u0142am snopy ognia w\u0142a\u015bnie w kierunku, dok\u0105d uda\u0142a si\u0119 moja c\u00f3rka. Bo\u017ce Wielki! Zacz\u0119\u0142am si\u0119 modli\u0107.<\/p>\n

Uprzytomni\u0142am sobie trudno\u015bci wyj\u015bcia mojego dziecka spod gradu bezustannych salw, huku dzia\u0142 i snop\u00f3w ognia, kt\u00f3ry bezustannie wzmaga\u0142 si\u0119 woko\u0142o. Wkr\u00f3tce zacz\u0119\u0142o si\u0119 straszne bombardowanie Warszawy, wskutek czego prawie bez przerwy siedzieli\u015bmy w piwnicach. Nagle, mo\u017ce po godzinie, usta\u0142o bombardowanie.<\/p>\n

S\u0142o\u0144ce n\u0119ci\u0142o ludzi do wyj\u015bcia z piwnic na powietrze. Wtem nadlecia\u0142y nisko, tu\u017c nad piwnicami, niemieckie samoloty, zrzucaj\u0105c ulotki. Fakt ten cokolwiek ludzi o\u015bmieli\u0142 do wyj\u015bcia po to, aby przeczyta\u0107 ulotk\u0119. Ulotki nawo\u0142ywa\u0142y ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 do poddania si\u0119. Zaledwie zd\u0105\u017cyli\u015bmy przeczyta\u0107 ulotk\u0119 zacz\u0119\u0142y z tych samych samolot\u00f3w spada\u0107 ci\u0119\u017cki bomby i kule z karabin\u00f3w maszynowych. A wi\u0119c ulotki by\u0142y tylko pretekstem, aby jak najwi\u0119cej ludzi wywabi\u0107 z piwnic i zastrzeli\u0107. Cudem w\u00f3wczas pozosta\u0142am przy \u017cyciu.<\/p>\n

Ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 nadal to straszne \u017cycie piwniczne. Dooko\u0142a szerzy\u0142y si\u0119 po\u017cary podpalanych dom\u00f3w i wali\u0142y domy od bomb burz\u0105cych. Ludzie gin\u0119li w rozmaity spos\u00f3b, jeden straszniejszy od drugiego. Tragicznie prze\u017cywa\u0142am fakty nast\u0119puj\u0105ce. Do schron\u00f3w przychodzili par\u0119 razy m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety w r\u00f3\u017cnym wieku i opowiadali, \u017ce cudem uszli z \u017cyciem, bo jeszcze przed godzin\u0105 stanowili \u2018ochron\u0119 tygrys\u00f3w\u2019, polegaj\u0105c\u0105 na tym, \u017ce bezbronn\u0105 ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 p\u0119dzono przed czo\u0142gami. Prawie bezsenne noce sp\u0119dzane w piwnicy wyczerpywa\u0142y zdrowie ludzie. By\u0142o du\u017co czasu na wsp\u00f3lne modlitwy. W niedziel\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego b\u0142agali\u015bmy Boga o zmian\u0119 losu, jaki wszyscy dzielili\u015bmy.<\/p>\n

W poniedzia\u0142ek 7-go sierpnia og\u0142uszaj\u0105cy huk tygrysa oznajmi\u0142 zdobycie przez Niemc\u00f3w domu przy Elektoralnej 5\/7. W chwili wej\u015bcia Niemc\u00f3w byli\u015bmy wszyscy w piwnicach. Za chwil\u0119 wpadli do piwnic uzbrojeni Niemcy, krzycz\u0105c: \u2018r\u0119ce do g\u00f3ry\u2019. Tym samym przygotowane do zabrania paczki trzeba by\u0142o zostawi\u0107 i i\u015b\u0107 w nieznane, pozostawiaj\u0105c ci\u0119\u017cko zapracowany dobytek i dach nad g\u0142ow\u0105. Kobiety sz\u0142y z dzie\u0107mi, a m\u0119\u017cczy\u017ani zostali zabrani osobno na razie do rozbierania barykad. Na zapytanie, dok\u0105d idziemy, \u017co\u0142nierze niemieccy informowali nas, \u017ce idziemy do Bozi.<\/p>\n

Niemcy pocieszali nas, \u017ce mamy wi\u0119ksze szcz\u0119\u015bcie tu w ko\u0144cu ulicy Wolskiej, gdy\u017c ludzie z wcze\u015bniej zdobytych ulic prawie wszyscy nie \u017cyj\u0105. Po tym pocieszeniu, kt\u00f3re dusi\u0142o oddech wyp\u0119dzeni zostali\u015bmy z bramy na ulic\u0119. Trudno by\u0142o uwierzy\u0107 w\u0142asnym oczom, \u017ce wszystkie domy by\u0142y w p\u0142omieniach. Jedynie w\u00f3wczas sta\u0142 jeszcze ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Karola Boromeusza, w kt\u00f3rym sta\u0142o wojsko niemieckie, szpital Wolski, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wojciecha na Woli i jedna ca\u0142a kamienica tu\u017c przy plancie kolejowym. Straszna by\u0142a droga po pal\u0105cej si\u0119 dzielnicy wolskiej, p\u0142omienie z p\u0142on\u0105cych dom\u00f3w pali\u0142y twarz i r\u0119ce, do oczu wpada\u0142y iskry, a nas p\u0119dzono po zdemolowanej jezdni w\u015br\u00f3d le\u017c\u0105cych trup\u00f3w.<\/p>\n

Niebawem nadlecia\u0142y samoloty rzucaj\u0105ce bomby zapalaj\u0105ce i burz\u0105ce, ale Opatrzno\u015b\u0107 zarz\u0105dzi\u0142a, \u017ce niewiele by\u0142o w\u00f3wczas wypadk\u00f3w \u015bmierci. W ten spos\u00f3b gnano nas dalej. Wreszcie kazano nam zatrzyma\u0107 si\u0119 na plebanii ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Wojciecha, a po godzinie i\u015b\u0107 dalej w kierunku Pruszkowa do obozu. Gdy min\u0119li\u015bmy ko\u015bci\u00f3\u0142 zobaczy\u0142am potworny widok, d\u0142awi\u0105cy oddech: oko\u0142o 500 szkielet\u00f3w m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w spalonych \u017cywcem w pozycji kl\u0119cz\u0105cej pochylonej, r\u0119ce mieli wszyscy pochylone ku przodowi. W\u015br\u00f3d popalonych szkielet\u00f3w ch\u0142opc\u00f3w rozr\u00f3\u017cni\u0142am te\u017c i kszta\u0142ty dziewcz\u0105t. Niemcy zacz\u0119li strzela\u0107 na postrach, aby przeszkodzi\u0107 nam w przygl\u0105daniu si\u0119 tym nieszcz\u0119snym szkieletom. O tym, aby przystan\u0105\u0107 i pomodli\u0107 si\u0119 za tych bohater\u00f3w, nie mo\u017cna by\u0142o marzy\u0107, bo Niemcy strzelali; nie \u017cyczyli sobie, aby ludno\u015b\u0107 zorientowa\u0142a si\u0119, i\u017c w ten spos\u00f3b przeprowadzali egzekucj\u0119, pal\u0105c \u017cywcem.<\/p>\n

Po tym makabrycznym widoku jeszcze ci\u0119\u017cej by\u0142o na duchu i nogi si\u0119 ugina\u0142y, ale jako\u015b szli\u015bmy dalej do obozu pruszkowskiego. Aby unikn\u0105\u0107 okropnego obozu uciek\u0142am z pochodu do znajomych, kt\u00f3rzy dali mi schronienie w Pruszkowie. Lecz nied\u0142ugo cieszy\u0142am si\u0119 wolno\u015bci\u0105, mimo szumnej odezwy niemieckiej do ludno\u015bci polskiej o tre\u015bci nast\u0119puj\u0105cej: \u2018\u2018Polacy! Dajcie pomoc i schronienie waszym siostrom i braciom\u201d. Polacy i bez odezwy pomagaj\u0105 w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci, bo obstawiaj\u0105 domy, zabieraj\u0105 ludzi i wywo\u017c\u0105 ich do Rzeszy, a w najlepszym razie rozrzucaj\u0105 po Generalnej Guberni, daj\u0105c schronienie chorym i dzieciom u ch\u0142op\u00f3w w stodo\u0142ach, w ch\u0142odzie i g\u0142odzie.<\/p>\n

Tak wszyscy mieszka\u0144cy Warszawy, kt\u00f3rzy ocaleli od zag\u0142ady, m\u0119cz\u0105 si\u0119 ogo\u0142oceni przez Niemc\u00f3w ze wszystkich \u015brodk\u00f3w do \u017cycia i pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem gn\u0119bieni.<\/p><\/blockquote>\n

3. Protok\u00f3\u0142 nr 195<\/h2>\n

Od wyewakuowanej z Warszawy osoby otrzyma\u0142em nast\u0119puj\u0105c\u0105 kartk\u0119. Kartki te by\u0142y umieszczane w paczkach z herbat\u0105, zrzucanych przez lotnik\u00f3w anglo-ameryka\u0144skich w czasie powstania nad Warszaw\u0105. (Orygina\u0142 kartki za\u0142\u0105czamy w pierwszym egzemplarzu protoko\u0142u, w nast\u0119pnych podajemy tekst)<\/p>\n

\u201ePrzyja\u017a\u0144 nasz\u0105 ukryj w sercu, s\u0142owa spami\u0119taj, a herbat\u0119 wypij. Reszt\u0119 niszcz. Bez potrzeby \u017cycia nie nara\u017caj. Potrzebne b\u0119dzie do zwyci\u0119stwa \u2013 do budowy nowego \u015bwiata.
\nOD WALCZ\u0104CEJ AMERYKI DO WALCZ\u0104CEJ POLSKI
\nWiemy, \u017ce jeste\u015bcie g\u0142odni<\/p>\n

Wiemy, \u017ce Wasz\u0105 \u017cywno\u015b\u0107 rabuj\u0105 \u017co\u0142dacy i z\u0142odzieje z Gestapo. Spuchnie na niej wzd\u0119ty kad\u0142ub Goeringa i wykarmi si\u0119 zgni\u0142y m\u00f3zg Himmlera. Zap\u0142ac\u0105 za swe zbrodnie i oni i inni hitlerowscy zbrodniarze. Tak\u0105 z\u0142o\u017cyli\u015bmy przysi\u0119g\u0119.<\/p>\n

Wiemy, \u017ce od trzech d\u0142ugich lat z cierpliwo\u015bci\u0105 zaciskacie pasy, a z heroizmem plujecie tyranom w twarz. Ju\u017c nied\u0142ugo zwyci\u0119skie armie Narod\u00f3w Zjednoczonych przyjd\u0105 na odsiecz obl\u0119\u017conej Polsce.<\/p>\n

Ta ma\u0142a przesy\u0142ka, kt\u00f3ra przybywa do Was wprost z Ameryki jest wyrazem naszej wdzi\u0119czno\u015bci i r\u0119kojmi\u0105 prawdziwej pomocy na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Prezydent Stan\u00f3w Zjednoczonych o\u015bwiadczy\u0142 dnia 13 listopada 1942 r.: \u2018Zrobimy wszystko, co w naszej mocy, by dostarczy\u0107 krajom wyzwolonym z jarzma niewoli najdalej id\u0105c\u0105 pomoc. W krajach tych nikt nie b\u0119dzie cierpia\u0142 g\u0142odu\u2019.<\/p>\n

S\u0142owa Prezydenta stan\u0105 si\u0119 czynem. Gdy tylko sztandary Narod\u00f3w Zjednoczonych wznios\u0105 si\u0119 nad oswobodzonymi krajami, zawin\u0105 do nich i statki z \u017cywno\u015bci\u0105. Statki takie ju\u017c przybijaj\u0105 do port\u00f3w Afryki P\u00f3\u0142nocnej. Zapasy na dalsze transporty zbiera si\u0119, gromadzi w sk\u0142adach, skupuje w innych krajach. Wraz z nimi pojad\u0105 \u015brodki lekarskie. Za nimi wszystko czego Wam brak, by zaspokoi\u0107 wasze pal\u0105ce potrzeby.<\/p>\n

B\u0105d\u017acie dobrej my\u015bli. Niemcy ju\u017c si\u0119 chwiej\u0105. S\u0142o\u0144ce zn\u00f3w za\u015bwieci nad Polsk\u0105, gdy zwyci\u0119stwem zako\u0144czymy walk\u0119 za: ZA WASZ\u0104 WOLNO\u015a\u0106 I NASZ\u0104\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

\"Fot.

Fot. 3. R\u0119kopis protoko\u0142u nr 294. Relacja z\u0142o\u017cona przez prof. Alodi\u0119 Kaweck\u0105-Gryczow\u0105. Nazwisko by\u0142o pierwotnie zaszyfrowane. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. V-223.<\/p><\/div>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.
\n<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u00a0„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 16\/2017: „Powsta\u0144cze relacje w zbiorach Instytutu Zachodniego”<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Znajduj\u0105cy si\u0119 w Archiwum Instytutu Zachodniego zbi\u00f3r wstrz\u0105saj\u0105cych relacji \u015bwiadk\u00f3w Powstania Warszawskiego ma wyj\u0105tkow\u0105 histori\u0119. S\u0105 to materia\u0142y z prowadzonej w podwarszawskich miejscowo\u015bciach konspiracyjnej akcji, kt\u00f3rej [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":338,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[32,69,70],"class_list":["post-337","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-iskra-dog","tag-protokoly","tag-relacje-powstancze"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/337","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=337"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/337\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":798,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/337\/revisions\/798"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/338"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=337"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=337"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=337"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}