{"id":323,"date":"2017-12-19T19:14:03","date_gmt":"2017-12-19T18:14:03","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=323"},"modified":"2018-09-24T12:50:17","modified_gmt":"2018-09-24T10:50:17","slug":"generalny-plan-wschodni-nr-14-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2017\/12\/19\/generalny-plan-wschodni-nr-14-2016\/","title":{"rendered":"Generalny Plan Wschodni"},"content":{"rendered":"

Dok\u0142adnie 75 lat temu na biurko Heinricha Himmlera, szefa SS i policji niemieckiej oraz g\u0142\u00f3wnego tw\u00f3rcy polityki osadniczej III Rzeszy, trafi\u0142 dokument zatytu\u0142owany \u201ePrawne, gospodarcze i przestrzenne zasady zagospodarowania Wschodu\u201d. Jego autorem by\u0142 Oberf\u00fchrer SS Konrad Meyer, profesor agronomii Uniwersytetu Friedricha Wilhelma w Berlinie (obecnie Uniwersytet Humboldt\u00f3w), wiceprezes Niemieckiej Wsp\u00f3lnoty Badawczej oraz szef G\u0142\u00f3wnego Wydzia\u0142u Planowania i Ziemi w Urz\u0119dzie Komisarza Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny. Przedstawiony przez prof. Meyera kilkudziesi\u0119ciostronicowy memoria\u0142, nosz\u0105cy dat\u0119 2 czerwca 1942 r., jest jedn\u0105 z najlepiej rozpoznanych (i zachowanych) wersji tzw. Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost, GPO).<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Fot. I.Z.Dok.I-27.<\/p>\n

Generalny Plan Wschodni opracowywany w okresie od czerwca 1941 r. do wiosny 1943 r. by\u0142 ca\u0142o\u015bciowym i d\u0142ugofalowym programem osadnictwa i kolonizacji terytori\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej przewidzianych na niemieck\u0105 \u201eprzestrze\u0144 \u017cyciow\u0105\u201d. By\u0142 on teoretyczn\u0105 i praktyczn\u0105 pr\u00f3b\u0105 zaprojektowania owej przestrzeni, co oznacza\u0142o przede wszystkim masowe deportacje i przesiedlenia milion\u00f3w ludzi oraz budow\u0119 nowego \u0142adu narodowo\u015bciowego i rasowego w tej cz\u0119\u015bci Starego Kontynentu. Niew\u0105tpliwie, obok ludob\u00f3jstwa dokonanego na \u017bydach, Generalny Plan Wschodni by\u0142 jedn\u0105 z najbardziej zbrodniczych idei dyktatury nazistowskiej.<\/p>\n

Najintensywniejsze prace nad planem (i jego kolejnymi wersjami) trwa\u0142y od po\u0142owy 1941 r. do po\u0142owy 1942 r., czyli w okresie zwyci\u0119skiego i szybkiego pochodu wojsk niemieckich w Zwi\u0105zku Radzieckim. B\u0142yskawiczne zwyci\u0119stwa odnoszone na froncie wschodnim i towarzysz\u0105cy im entuzjazm w\u015br\u00f3d w\u0142adz III Rzeszy by\u0142y jednym z g\u0142\u00f3wnych powod\u00f3w podj\u0119cia prac koncepcyjnych nad planem. Generalny Plan Wschodni nie by\u0142 jednolit\u0105 koncepcj\u0105; znanych jest kilka jego wersji (niekt\u00f3rzy historycy przyjmuj\u0105, \u017ce przygotowano nawet pi\u0119\u0107 wariant\u00f3w planu), kt\u00f3re ewoluowa\u0142y w czasie. Wszystkie te koncepcje, czasem znacznie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od siebie, okre\u015bla si\u0119 obecnie w\u0142a\u015bnie Generalnym Planem Wschodnim. Ich cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 jest to, \u017ce wszystkie one powsta\u0142y na zlecenie Himmlera, a g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem prac by\u0142y podleg\u0142e mu instytucje: Urz\u0105d Komisarza Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny oraz G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy.<\/p>\n

Dzi\u0119ki ustaleniom Czes\u0142awa Madajczyka jeste\u015bmy dzi\u015b w stanie przybli\u017cy\u0107 niekt\u00f3re szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce Generalnego Planu Wschodniego, cho\u0107 dalsze studia nad tym tematem pozostaj\u0105 ci\u0105gle wa\u017cnym postulatem badawczym1. Historyk wyr\u00f3\u017cni\u0142 i opisa\u0142 trzy warianty GPO. Pierwszy z nich sporz\u0105dzony w G\u0142\u00f3wnym Urz\u0119dzie Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy by\u0142 gotowy najprawdopodobniej pod koniec 1941 r. lub na pocz\u0105tku 1942 r. Plan ten nie odnalaz\u0142 si\u0119 po wojnie i znany jest wy\u0142\u0105cznie z obszernej opinii dr. Erharda Wetzla, referenta ds. rasy i polityki w departamencie politycznym Ministerstwa Rzeszy dla Zaj\u0119tych Obszar\u00f3w Wschodnich. Ekspertyza ta zatytu\u0142owana \u201eUstosunkowanie si\u0119 i rozwa\u017cania na temat Generalnego Planu Wschodniego Reichsf\u00fchrera SS\u201d pochodzi z 27 kwietnia 1942 r. Drugi wspomniany ju\u017c wariant planu przygotowa\u0142 Konrad Meyer. Himmler ustosunkowa\u0142 si\u0119 pozytywnie do zaproponowanych przez niego koncepcji, ale za\u017c\u0105da\u0142 kontynuowania prac nad programem niemieckiej kolonizacji na Wschodzie. Trzeci wariant GPO mia\u0142 by\u0107 prawdopodobnie ostateczn\u0105 wersj\u0105 zagospodarowania niemieckiej przestrzeni \u017cyciowej w Europie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych wyst\u0119puje ona jako Generalny Plan Osadnictwa (Generalsiedlungsplan lub Gesamtsie-dlungsplan) i geograficznie obejmuje Europ\u0119 Wschodni\u0105 oraz cz\u0119\u015bciowo Zachodni\u0105. W zwi\u0105zku z kl\u0119skami na froncie wschodnim, wiosn\u0105 1943 r. dalsze prace nad tym projektem uleg\u0142y zawieszeniu. Znane s\u0105 tylko jego og\u00f3lne za\u0142o\u017cenia.<\/p>\n

Zarysowane powy\u017cej kolejne warianty Generalnego Planu Wschodniego zak\u0142ada\u0142y przeprowadzenie gigantycznych operacji wysiedle\u0144czo-kolonizacyjnych w okupowanej Polsce, na zaj\u0119tych terytoriach Zwi\u0105zku Radzieckiego oraz w mniejszym stopniu w innych pa\u0144stwach europejskich. Przede wszystkim przewidywano deportacj\u0119 lub wymordowanie 31 mln S\u0142owian, w tym ok. 80% Polak\u00f3w, a tak\u017ce wykorzystanie kolejnych 14 mln przedstawicieli narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich w charakterze niewolniczej si\u0142y roboczej.<\/p>\n

Jako przymusowe miejsce osiedlenia wskazywano azjatyckie obszary Rosji. Himmler, ow\u0142adni\u0119ty rasistowsk\u0105 ideologi\u0105, postulowa\u0142 tak\u017ce wyselekcjonowanie w\u015br\u00f3d S\u0142owian jednostek \u201ewarto\u015bciowych rasowo\u201d i skierowanie ich na germanizacj\u0119. Plany deportacji S\u0142owian przypomina\u0142y wcze\u015bniejsze projekty stworzenia rezerwatu \u017cydowskiego na Lubelszczy\u017anie oraz Madagaskarze. Notabene sami \u017bydzi przez planist\u00f3w GPO wspomniani s\u0105 zdawkowo. Wynika\u0142o to z faktu, i\u017c byli oni \u015bwiadomi, \u017ce eksterminacja ludno\u015bci \u017cydowskiej osi\u0105gn\u0119\u0142a w tym czasie apogeum.<\/p>\n

Na miejsce wysiedlonych Niemcy planowali sprowadzi\u0107 i osiedli\u0107 do 10 mln kolonizator\u00f3w. Osadnikami mieli by\u0107 przede wszystkim tzw. rolnicy-\u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy stworzyliby tutaj nowy model spo\u0142ecze\u0144stwa rolniczego o feudalnym charakterze. Zak\u0142adano przede wszystkim za\u0142o\u017cenie na wschodzie Europy kilku enklaw, o du\u017cym nasyceniu niemieckimi kolonistami. Wymieniano tu przed wszystkim Krym i Chersonez, gdzie mia\u0142 powsta\u0107 Gotengau, rejon leningradzki (Ingermanland) oraz okr\u0119g bia\u0142ostocko-litewski (Memel und Narew-Gebiet).<\/p>\n

Niemieccy plani\u015bci snuli wizj\u0119 urodzajnych teren\u00f3w uprawnych ze zdecentralizowa-nym przemys\u0142em i now\u0105 struktur\u0105 miast i miejscowo\u015bci. Projektowali stworzenie wzorcowych wsi, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 g\u0142\u00f3wnym elementem przeobra\u017conego krajobrazu niemieckiego Wschodu. Charakterystyczna dla GPO by\u0142a bowiem pr\u00f3ba po\u0142\u0105czenia przedmodernistycznej wizji \u017cycia, w kt\u00f3rej akcentowano zwi\u0105zek cz\u0142owieka z natur\u0105 i w og\u00f3le pozytywne warto\u015bci \u017cycia wiejskiego, z ideologi\u0105 rasistowsk\u0105, odmawiaj\u0105c\u0105 ca\u0142ym grupom ludzi \u201eobcych rasowo\u201d prawa do \u017cycia. Na wykonanie planu przewidziano pocz\u0105tkowo 30 lat (I wersja), a nast\u0119pnie \u2013 pod presj\u0105 Himmlera \u2013 skr\u00f3cono ten czas do 20 lat (kolejne wersje).<\/p>\n

Generalny Plan Wschodni pozosta\u0142 w du\u017cej mierze zbrodnicz\u0105 fantazj\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 realizowana po zwyci\u0119stwie Niemiec. Przyst\u0105piono jednak do punktowych realizacji akcji wysiedle\u0144czo-kolonizacyjnej. Na ziemiach okupowanej Polski obj\u0105\u0142 on Zamojszczyzn\u0119, sk\u0105d wysiedlono w okresie od listopada 1942 r. do sierpnia 1943 r. ok. 100 tys. os\u00f3b. Realizowane tam wysiedlenia przyj\u0119\u0142y r\u00f3\u017cne formy. Cz\u0119\u015b\u0107 Polak\u00f3w skierowano do Niemiec w celu germanizacji, a inn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 deportowano do oboz\u00f3w koncentracyjnych. Miejsce wysiedlonych zajmowali niemieccy osadnicy. Za organizacj\u0119 wysiedle\u0144 na Zamojszczy\u017anie odpowiada\u0142a ekspozytura Centrali Przesiedle\u0144czej, kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a w Kraju Warty. Powierzenie akurat tej instytucji dzia\u0142a\u0144 na Zamojszczy\u017anie nie by\u0142o przypadkiem. Centrala Przesiedle\u0144cza (Umwandererzentralstelle) z siedzib\u0105 najpierw w Poznaniu, a p\u00f3\u017aniej w \u0141odzi, odpowiada\u0142a za deportacje ludno\u015bci polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939-1941.<\/p>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1. Pierwsze dwie strony ekspertyzy dr. Erharda Wetzla. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. I-777.<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1b. Pierwsze dwie strony ekspertyzy dr. Erharda Wetzla. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. I-777.<\/p><\/div>\n

Kiedy w marcu 1941 r. zaprzestano \u2013 w zwi\u0105zku z przygotowaniami do wojny z ZSRR \u2013 wysiedle\u0144, eksperci pracuj\u0105cy w Centrali Przesiedle\u0144czej wykorzystani zostali do innych zada\u0144, a jednym z nich by\u0142a w\u0142a\u015bnie akcja zamojska. Zreszt\u0105 w kontek\u015bcie Generalnego Planu Wschodniego do\u015bwiadczenia zdobyte podczas kszta\u0142towania \u201enowego \u0142adu\u201d ludno\u015bciowego w Kraju Warty odgrywa\u0142y niebagatelne znaczenie.<\/p>\n

Mi\u0119dzy marcem a pa\u017adziernikiem 1941 r., kiedy ujawniono pierwsze informacje o Generalnym Planie Wschodnim, kilku funkcjonariuszy z Kraju Warty \u2013 w tym na pewno Arthur Greiser i Rolf-Heinz H\u00f6ppner, szef S\u0142u\u017cby Bezpie-cze\u0144stwa SS w Poznaniu i faktyczny kierownik Centrali Przesiedle\u0144czej \u2013 uczestniczy\u0142o w konsultacjach nad przygotowywanymi w G\u0142\u00f3wnym Urz\u0119dzie Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy koncepcjami kolonizacyjnymi. W tym samym czasie, kiedy w Berlinie trwa\u0142y prace nad pierwsz\u0105 wersj\u0105 GPO, w Kraju Warty finalizowano plan \u201eostatecznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej\u201d. Udzia\u0142 H\u00f6ppnera w rozmowach o organizacji ludob\u00f3jstwa w Kraju Warty oraz w toczonych r\u00f3wnolegle dyskusjach o nowym porz\u0105dku osadniczym i rasowym w Europie \u015arodkowo-Wschodniej by\u0142 zapewne znacz\u0105cy.<\/p>\n

3 wrze\u015bnia 1941 r. szef pozna\u0144skiej S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa skierowa\u0142 do Hansa Ehlicha, kieruj\u0105cego departamentem III B w G\u0142\u00f3wnym Urz\u0119dzie Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy, notatk\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 reorganizacji Centrali Przesiedle\u0144czej. H\u00f6ppner wyst\u0105pi\u0142 z propozycj\u0105 ujednolicenia i rozbudowy plac\u00f3wki, tak aby to ona kierowa\u0142a w przysz\u0142o\u015bci deportacjami S\u0142owian w ramach Generalnego Planu Wschodniego. Postulat ten nie zosta\u0142 spe\u0142niony, ale m\u00f3g\u0142 mie\u0107 wp\u0142yw na powierzenie Centrali Przesiedle\u0144czej wysiedle\u0144 z Zamojszczyzny.<\/p>\n

W Archiwum II Wojny \u015awiatowej znajduje si\u0119 kilka dokument\u00f3w, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z Generalnym Planem Wschodnim. Nale\u017cy tu wskaza\u0107 przede wszystkim na odpis ekspertyzy dr. Wetzla z kwietnia 1942 r. (sygn. I.Z. Dok.I-777) oraz maszynopis artyku\u0142u Cz. Madajczyka pt. \u201eGeneralplan Ost (artyku\u0142 dyskusyjny)\u201d zdeponowany w dziale V Archiwum pod sygn. I.Z.Dok. V-203. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje r\u00f3wnie\u017c obszerny zbi\u00f3r oryginalnych dokument\u00f3w (prawie 90 kart) zamojskiej ekspozytury Centrali Przesiedle\u0144czej w \u0141odzi, kt\u00f3ra odpowiada\u0142a za organizacj\u0119 wysiedle\u0144 Polak\u00f3w z Zamojszczyzny (sygn. I.Z. Dok. I-567).<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c w dziale I Archiwum pod sygn. I. Z. Dok. I-659 zdeponowana zosta\u0142a notatka H\u00f6ppnera dotycz\u0105ca nowej organizacji Centrali Przesiedle\u0144czej. Do notatki do\u0142\u0105czone jest pismo przewodnie do H. Ehli-cha. Warto wspomnie\u0107 r\u00f3wnie\u017c o plakacie promuj\u0105cym wystaw\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 \u201eKampf und Aufbau im Wartheland\u201d (\u201eWalka i \u2018odbudowa\u2019 w Kraju Warty\u201d), kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w Poznaniu w dniach od 30 stycznia do 28 lutego 1943 r. Wymieniono na nim kilka punkt\u00f3w wystawy, kt\u00f3ra po\u015bwi\u0119cona zosta\u0142a r\u00f3\u017cnym aspektom niemieckiego osadnictwa oraz \u201eumacniania niemczyzny\u201d w Kraju Warty. By\u0142o to drugie tego typu przedsi\u0119wzi\u0119cie w Poznaniu. Jesieni\u0105 1941 r., kiedy ko\u0144czono prace nad pierwsz\u0105 wersj\u0105 Generalnego Planu Wschodniego, Niemcy mogli odwiedzi\u0107 w Poznaniu wystaw\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 \u201ePlanung und Aufbau im Osten\u201d (\u201ePlanowanie i \u2018odbudowa\u2019 na Wschodzie\u201d), kt\u00f3ra by\u0142a zar\u00f3wno podsumowaniem dotychczasowych akcji wysiedle\u0144czo-kolonizacyjnych, jak i zapowiedzi\u0105 nowych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 z zakresu planowania porz\u0105dku ludno\u015bciowego w niemieckiej \u201eprzestrzeni \u017cyciowej\u201d. W\u015br\u00f3d wydarze\u0144 towarzysz\u0105cych tej wystawie znalaz\u0142 si\u0119 wyk\u0142ad prof. Konrada Meyera. Natomiast Plakat wystawy z 1943 r. znajduje si\u0119 obecnie w Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ pod sygn. I. Z. Dok. I-27.<\/p>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Seria podzielona zosta\u0142a na \u201eDokumenty\u201d oraz \u201eMateria\u0142y\u201d.<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u00a0„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 14\/2017: „Generalny Plan Wschodni”<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dok\u0142adnie 75 lat temu na biurko Heinricha Himmlera, szefa SS i policji niemieckiej oraz g\u0142\u00f3wnego tw\u00f3rcy polityki osadniczej III Rzeszy, trafi\u0142 dokument zatytu\u0142owany \u201ePrawne, gospodarcze i [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":754,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[64,66,65],"class_list":["post-323","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-generalny-plan-wschodni","tag-generalplan-ost","tag-heinrich-himmler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=323"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/323\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":803,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/323\/revisions\/803"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/754"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}