{"id":317,"date":"2017-12-19T19:00:43","date_gmt":"2017-12-19T18:00:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=317"},"modified":"2018-09-24T12:51:00","modified_gmt":"2018-09-24T10:51:00","slug":"glowny-urzad-powierniczy-wschod-i-grabiez-mienia-polskiego-nr-13-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2017\/12\/19\/glowny-urzad-powierniczy-wschod-i-grabiez-mienia-polskiego-nr-13-2016\/","title":{"rendered":"G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Powierniczy Wsch\u00f3d i grabie\u017c mienia polskiego"},"content":{"rendered":"

G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Powierniczy Wsch\u00f3d (Haupttreuhandstelle, HTO) by\u0142 najwa\u017cniejsz\u0105 instytucj\u0105 niemieck\u0105, kt\u00f3ra przeprowadza\u0142a grabie\u017c mienia obywateli polskich w latach okupacji niemieckiej. Powsta\u0142 on 19 pa\u017adziernika 1939 r. i zosta\u0142 podporz\u0105dkowany Hermannowi G\u00f6ringowi jako pe\u0142nomocnikowi Urz\u0119du ds. Planu Czteroletniego. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 plac\u00f3wki obj\u0119\u0142a polskie ziemie anektowane do Rzeszy Niemieckiej. W tym celu utworzono sie\u0107 regionalnych ekspozytur \u2013 Urz\u0119d\u00f3w Powierniczych, kt\u00f3re odpowiada\u0142y za konfiskaty maj\u0105tku polskiego w poszczeg\u00f3lnych jednostkach administracyjnych ziem wcielonych. Dla Kraju Warty powo\u0142ano w grudniu 1939 r. Urz\u0105d Powierniczy w Poznaniu (Treuhandstelle Posen), przy kt\u00f3rym funkcjonowa\u0142a filia w \u0141odzi (Treuhandnebenstelle Litzmannstadt). HTO odpowiada\u0142 za konfiskaty mienia znajduj\u0105cego si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w miastach. W centrum zainteresowania instytucji znalaz\u0142y si\u0119 przede wszystkim przedsi\u0119biorstwa przemys\u0142owe, sklepy, warsztaty rzemie\u015blnicze, apteki oraz mieszkania, nale\u017c\u0105ce do Polak\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

\"Fot.1.<\/a>

Fot.1. Zarz\u0105dzenie zaj\u0119cia sklepu polskiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 928.<\/p><\/div>\n

G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Powierniczy Wsch\u00f3d nie by\u0142 jednak jedyn\u0105 instytucj\u0105 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 grabie\u017c\u0105 mienia. Przyk\u0142adowo ca\u0142e mienie rolne wraz z gospodarstwami przesz\u0142o na rzecz organizacji podleg\u0142ych bezpo\u015brednio Heinrichowi Himmlerowi. W ten spos\u00f3b zar\u00f3wno G\u00f6ring, jak i Himmler brali aktywny udzia\u0142 w podziale \u0142up\u00f3w w okupowanej Polsce.<\/p>\n

HTO i jego ekspozytury tworzy\u0142y podstawow\u0105 struktur\u0119 administracji powierniczej, kt\u00f3ra w spos\u00f3b zorganizowany i systematyczny ograbia\u0142a Polak\u00f3w z ich w\u0142asno\u015bci. Ta zinstytucjonalizowana grabie\u017c sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z czterech etap\u00f3w:<\/p>\n

    \n
  1. ewidencji i rejestracji maj\u0105tku (Erfassung),<\/li>\n
  2. jego konfiskaty (Beschlagnahme),<\/li>\n
  3. zarz\u0105du komisarycznego (kommissarische Verwaltung),<\/li>\n
  4. oraz sprzeda\u017cy mienia (Verwertung).<\/li>\n<\/ol>\n

    Podstaw\u0105 do przeprowadzenia konfiskaty polskiej plac\u00f3wki gospodarczej by\u0142a jej rejestracja w ewidencji odpowiedniego Urz\u0119du Powierniczego. Po wprowadzeniu do kartoteki dokonywano oficjalnej konfiskaty, co mia\u0142o podw\u00f3jne konsekwencje.<\/p>\n

    Po pierwsze, wyw\u0142aszczano dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela, kt\u00f3ry pod gro\u017ab\u0105 skierowania sprawy w r\u0119ce policji musia\u0142 podpisa\u0107 sporz\u0105dzony inwentarz oraz opu\u015bci\u0107 nieruchomo\u015b\u0107, oddaj\u0105c klucze niemieckiemu urz\u0119dnikowi. Dotychczasowy w\u0142a\u015bciciel by\u0142 zobowi\u0105zany zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do niemieckiego urz\u0119du pracy, kt\u00f3ry wyznacza\u0142 mu nowe miejsce zatrudnienia, np. w Niemczech jako pracownik przymusowy.<\/p>\n

    Po drugie, zagrabiony maj\u0105tek przechodzi\u0142 w posiadanie plac\u00f3wki powierniczej, czyli de facto Rzeszy Niemieckiej, kt\u00f3ra by\u0142a jedynym w\u0142a\u015bcicielem skonfiskowanego na ziemiach polskich mienia.<\/p>\n

    Oficjalnym potwierdzeniem dokonania konfiskaty by\u0142o tzw. zarz\u0105dzenie zaj\u0119cia. Od tego momentu przedsi\u0119biorstwo by\u0142o zarz\u0105dzane komisarycznie poprzez powiernika wyznaczonego przez Urz\u0105d Powierniczy. Powiernik zarz\u0105dza\u0142 powierzonym mu maj\u0105tkiem, ale nie m\u00f3g\u0142 swobodnie nim dysponowa\u0107, np. czerpa\u0107 zysk\u00f3w z administrowanej plac\u00f3wki. Musia\u0142y by\u0107 one bowiem odprowadzane na konta HTO. Zarz\u0105dca komisaryczny za swoj\u0105 prac\u0119 otrzymywa\u0142 jedynie wynagrodzenie, kt\u00f3rego wysoko\u015b\u0107 ustalana by\u0142a przez Urz\u0105d Powierniczy.<\/p>\n

    Powiernikami mogli by\u0107 wy\u0142\u0105cznie Niemcy. Zarz\u0105d powierniczy ko\u0144czy\u0142 si\u0119 w chwili, kiedy skonfiskowane przedsi\u0119biorstwo likwidowano lub sprzedawano. W\u015br\u00f3d nabywc\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 firmy niemieckie (w przypadku du\u017cych przedsi\u0119biorstw) oraz niemieccy osadnicy sprowadzani masowo na ziemie w\u0142\u0105czone do Rzeszy (w przypadku mniejszych plac\u00f3wek gospodarczych). Sprzeda\u017c przedsi\u0119biorstwa oznacza\u0142a ostateczn\u0105 likwidacj\u0119 polskiej w\u0142asno\u015bci oraz ustanowienie nowej niemieckiej firmy.<\/p>\n

    HTO i jego regionalne oddzia\u0142y tak\u0105 procedur\u0119 grabie\u017cy stosowa\u0142y przez ca\u0142\u0105 okupacj\u0119, zapewniaj\u0105c sobie monopolistyczn\u0105 pozycj\u0119 w tym zakresie. Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej w 1941 r. przyni\u00f3s\u0142 jednak powolny schy\u0142ek urz\u0119du. Z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na to kilka czynnik\u00f3w. Po pierwsze, mniej wi\u0119cej do 1941 r. zagrabiono wszystko to, co chciano zagrabi\u0107, wi\u0119c HTO zajmowa\u0142 si\u0119 od tego momentu bardziej zarz\u0105dem skonfiskowanego mienia ni\u017c konfiskatami. Po drugie, zainteresowanie dzia\u0142alno\u015bci\u0105 urz\u0119du straci\u0142 G\u00f6ring, co spowodowa\u0142o, \u017ce plac\u00f3wka znalaz\u0142a si\u0119 bez wsparcia z jego strony. Po trzecie, prace urz\u0119du parali\u017cowa\u0142 brak pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy byli zaci\u0105gani do Wehrmachtu. Prowadzi\u0142o to w konsekwencji do likwidowania filii i ekspozytur HTO. Mimo tych pog\u0142\u0119biaj\u0105cych si\u0119 trudno\u015bci HTO dzia\u0142a\u0142 a\u017c do kapitulacji Niemiec. Jeszcze na pocz\u0105tku 1945 r. przygotowano ostatnie bilanse finansowe plac\u00f3wki, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 dzi\u015b oszacowa\u0107 warto\u015b\u0107 zagrabionego przez t\u0119 instytucj\u0119 mienia.<\/p>\n

    Podsumowuj\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 HTO na ziemiach wcielonych i w Rzeszy Niemieckiej, gdzie przez pewien czas funkcjonowa\u0142 jeden z wydzia\u0142\u00f3w instytucji, zysk osi\u0105gni\u0119ty z grabie\u017cy mienia polskiego wyni\u00f3s\u0142 ponad 2,17 mld marek Rzeszy, czyli ponad 4,3 mld przedwojennych z\u0142otych polskich. Warto\u015b\u0107 mienia zagrabionego w Kraju Warty przez Urz\u0105d Powierniczy w Poznaniu i jego \u0142\u00f3dzk\u0105 fili\u0119 r\u00f3wna\u0142a si\u0119 kwocie ok. 270 mln marek (540 mln z\u0142). Nale\u017cy jednak uzna\u0107 te kwoty za minimalne, poniewa\u017c ostatnie bilanse handlowe HTO s\u0105 niepe\u0142ne i brakuje niekt\u00f3rych danych. Ponadto warto\u015b\u0107 konfiskowanego maj\u0105tku by\u0142a notorycznie zani\u017cana. Wiadomo, \u017ce co najmniej 1 mld marek uzyskanych z grabie\u017cy zasili\u0142 bezpo\u015brednio bud\u017cet Rzeszy i zosta\u0142 przeznaczony m.in. na finansowanie prowadzonej przez Niemcy wojny.<\/p>\n

    W zbiorach Archiwum II Wojny \u015awiatowej Instytutu Zachodniego znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne dokumenty zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Powierniczego Wsch\u00f3d oraz jego oddzia\u0142\u00f3w w Kraju Warty. Przyk\u0142adowo pod sygn. I. Z. Dok. I \u2013 928 zdeponowano zarz\u0105dzenie zaj\u0119cia mienia (Beschlagnahmeverf\u00fcgung) wystawione przez fili\u0119 Urz\u0119du Powierniczego w \u0141odzi.<\/p>\n

    Zarz\u0105dzenie dotyczy konfiskaty sklepu Alfonsa Rychtera z Ostrowa Wielkopolskiego i zosta\u0142o wystawione 11 grudnia 1942 r. Oznacza to, \u017ce w tym dniu sklep zosta\u0142 oficjalnie skonfiskowany przez plac\u00f3wk\u0119 powiernicz\u0105, a jego prawowitego w\u0142a\u015bciciela wyw\u0142aszczono. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c dokument zosta\u0142 wystawiony przez namiestnika Rzeszy w Kraju Warty (Der Reichstatthalter im Warthegau) Arthura Greisera. Zwi\u0105zane to by\u0142o z tym, i\u017c w wyniku decentralizacji HTO przeprowadzonej w lutym 1941 r. ekspozytury urz\u0119du podporz\u0105dkowano administracji terenowej; w przypadku Kraju Warty by\u0142 to namiestnik Rzeszy. Pe\u0142ni\u0142 on od tego czasu oficjalnie funkcj\u0119 kierownika Urz\u0119du Powierniczego w Poznaniu i jego filii w \u0141odzi, chocia\u017c nie kierowa\u0142 bezpo\u015brednio ich pracami.<\/p>\n

    Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 tre\u015bci dokumentu warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c przej\u0119ty sklep zosta\u0142, jak to okre\u015blono, \u201ezabezpieczony na potrzeby Rzeszy Niemieckiej\u201d, czyli z chwil\u0105 wyw\u0142aszczenia Polaka sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa niemieckiego. Natomiast sama konfiskata nast\u0105pi\u0142a na mocy rozporz\u0105dzenia o traktowaniu mienia obywateli dawnego pa\u0144stwa polskiego (Verordnung \u00fcber die Behandlung von Verm\u00f6gen der Angeh\u00f6rigen des ehemaligen polnischen Staates) z 17 wrze\u015bnia 1940 r. By\u0142 to najwa\u017cniejszy akt prawny, kt\u00f3ry stanowi\u0142 podstaw\u0119 do przeprowadzania konfiskat na ziemiach wcielonych. Okre\u015blono w nim szczeg\u00f3\u0142owo zakres konfiskat oraz spos\u00f3b ich organizacji. Dokument ten zosta\u0142 opublikowany w tzw. \u201eDzienniku obwieszcze\u0144 HTO\u201d (Mitteilungsblatt der HTO). W \u201eDzienniku\u2026\u201d, wydawanym w latach 1940-1944, zamieszczono ponadto kilkaset innych rozporz\u0105dze\u0144, zarz\u0105dze\u0144, ok\u00f3lnik\u00f3w, regulamin\u00f3w etc. wydawanych przez instytucje zaanga\u017cowane w grabie\u017c mienia.<\/p>\n

    Obecnie stanowi on niezwykle cenne \u017ar\u00f3d\u0142o w badaniach nad tym zagadnieniem. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c czterotomowy egzemplarz przechowywany w Instytucie Zachodnim jest jednym z nielicznych (w Polsce prawdopodobnie jedynym) kompletnie zachowanym i udost\u0119pnionym wydaniem.<\/p>\n

    \"Fot.1.<\/a>

    Fot.1. Zarz\u0105dzenie zaj\u0119cia sklepu polskiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 928.<\/p><\/div>\n

     <\/p>\n

    \"Fot.<\/a>

    Fot. 2. Fragment rozporz\u0105dzenia z 17 wrze\u015bnia 1940 r. zamieszczony w \u201eDzienniku obwieszcze\u0144 HTO\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 576.<\/p><\/div>\n

    \"Fot.<\/a>

    Fot. 2b. Fragment rozporz\u0105dzenia z 17 wrze\u015bnia 1940 r. zamieszczony w \u201eDzienniku obwieszcze\u0144 HTO\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 576.<\/p><\/div>\n

    \"Fot.<\/a>

    Fot. 2c. Fragment rozporz\u0105dzenia z 17 wrze\u015bnia 1940 r. zamieszczony w \u201eDzienniku obwieszcze\u0144 HTO\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 576.<\/p><\/div>\n

    \n

    \u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Seria podzielona zosta\u0142a na \u201eDokumenty\u201d oraz \u201eMateria\u0142y\u201d.<\/strong><\/p>\n

    Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u00a0„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 13\/2017: „G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Powierniczy Wsch\u00f3d i grabie\u017c mienia polskiego”<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Powierniczy Wsch\u00f3d (Haupttreuhandstelle, HTO) by\u0142 najwa\u017cniejsz\u0105 instytucj\u0105 niemieck\u0105, kt\u00f3ra przeprowadza\u0142a grabie\u017c mienia obywateli polskich w latach okupacji niemieckiej. Powsta\u0142 on 19 pa\u017adziernika 1939 r. [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":321,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[63,10,62],"class_list":["post-317","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-hto","tag-kraj-warty","tag-urzad-powierniczy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/317","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=317"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/317\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":805,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/317\/revisions\/805"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/321"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=317"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=317"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=317"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}