{"id":306,"date":"2017-12-19T18:39:53","date_gmt":"2017-12-19T17:39:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=306"},"modified":"2018-09-24T13:18:16","modified_gmt":"2018-09-24T11:18:16","slug":"lista-wynagrodzen-katow-niemieckich-nr-11-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2017\/12\/19\/lista-wynagrodzen-katow-niemieckich-nr-11-2016\/","title":{"rendered":"Lista wynagrodze\u0144 kat\u00f3w niemieckich"},"content":{"rendered":"

W listopadzie 1946 r. stra\u017cnik wi\u0119zienny J\u00f3zef Michalewicz odnalaz\u0142 na podw\u00f3rzu S\u0105du Grodzkiego przy ul. M\u0142y\u0144skiej w Poznaniu mocno podniszczone lu\u017ane kartki. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y to listy wynagrodze\u0144, kt\u00f3re otrzymywali kaci niemieccy, pe\u0142ni\u0105cy s\u0142u\u017cb\u0119 w wi\u0119zieniu znajduj\u0105cym si\u0119 przy tej samej ulicy. Listy te, podobnie jak inne akta z dawnego wi\u0119zienia i s\u0105du niemieckiego, le\u017ca\u0142y na stosie makulatury i by\u0142y przeznaczone do spalenia. Michalewicz przekaza\u0142 ocala\u0142e materia\u0142y do Sekcji Dokumentacyjnej Instytutu Zachodniego, na r\u0119ce Karola Mariana Pospieszalskiego, kt\u00f3ry w\u0142\u0105czy\u0142 je do gromadzonego zasobu archiwalnego. Dokumenty te s\u0105 wstrz\u0105saj\u0105cym dowodem po\u015bwiadczaj\u0105cym wykonywanie wyrok\u00f3w \u015bmierci na Polakach w pozna\u0144skim wi\u0119zieniu przy ul. M\u0142y\u0144skiej oraz w innych tego rodzaju plac\u00f3wkach na terenie Kraju Warty. S\u0105 tak\u017ce przyk\u0142adem funkcjonowania niemieckiej biurokracji w okresie okupacji.<\/strong><\/p>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1. Kwit z obci\u0105\u017ceniami podatkowymi wystawiony na nazwisko Tonn. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 75.<\/p><\/div>\n

Zak\u0142ad karny przy ul. M\u0142y\u0144skiej pe\u0142ni\u0142 w latach 1939\u20131945 podw\u00f3jn\u0105 rol\u0119 \u2013 by\u0142 karno-\u015bledczym wi\u0119zieniem policyjnym, w kt\u00f3rym przetrzymywano wi\u0119\u017ani\u00f3w, a tak\u017ce miejscem sta\u0142ej i systematycznej zag\u0142ady Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali skazani przez s\u0105dy niemieckie na wyrok \u015bmierci. Zw\u0142aszcza ta druga funkcja plac\u00f3wki utrwali\u0142a si\u0119 w pami\u0119ci poznaniak\u00f3w i Wielkopolan. Egzekucje w wi\u0119\u017aniu wykonywano na pewno od drugiej po\u0142owy 1940 r., wraz z uruchomieniem celi \u015bmierci. U\u015bmiercania os\u0105dzonych dokonywano dwoma sposobami: poprzez powieszenie lub gilotynowanie. Rzadziej spotykan\u0105 form\u0105 wykonywania wyroku, stosowan\u0105 w zasadzie tylko w pierwszych miesi\u0105cach wojny, by\u0142o rozstrzelanie. Wed\u0142ug wylicze\u0144 Mariana Olszewskiego, przez ca\u0142y okres okupacji niemieckiej zamordowano w wi\u0119zieniu co najmniej 1639 os\u00f3b (1532 m\u0119\u017cczyzn, 93 kobiety oraz 14 dzieci \u2013 os\u00f3b poni\u017cej 18. roku \u017cycia). Zdecydowana bowiem wi\u0119kszo\u015b\u0107 straconych, nawet ok. 1400 os\u00f3b, zosta\u0142a u\u015bmiercona prawdopodobnie poprzez zgilotynowanie.<\/p>\n

Posiadamy stosunkowo du\u017co informacji na temat tego rodzaju egzekucji, poniewa\u017c w 1949 r. przed polskim s\u0105dem odby\u0142 si\u0119 proces Karla Gramsa, pomocnika kata, kt\u00f3ry uczestniczy\u0142 bezpo\u015brednio w likwidowaniu skaza\u0144c\u00f3w. Grams zezna\u0142, i\u017c po wprowadzeniu Polaka do celi \u015bmierci \u201edw\u00f3ch pomocnik\u00f3w bra\u0142o skazanego pod ramiona i prowadzili do \u0142awy, na kt\u00f3rej k\u0142adli go nast\u0119pnie twarz\u0105 do \u0142awki. G\u0142owa skazanego w pozycji le\u017c\u0105cej wystawa\u0142a nad wann\u0105. Specjalna deska przyciska\u0142a kark skazanego. Na wezwanie prokuratora kat spuszcza\u0142 n\u00f3\u017c o wadze 2-3 centnar\u00f3w. Gdy spu\u015bci\u0142 n\u00f3\u017c, g\u0142owa \u015bci\u0119ta opada\u0142a do wanny. Po egzekucji ka\u017cdej g\u0142owy kat meldowa\u0142 prokuratorowi\u201d[1. Cyt. za: Marian Olszewski, Straty i martyrologia ludno\u015bci polskiej w Poznaniu 1939-1945, Wydawnictwo Po-zna\u0144skie, Pozna\u0144 1973, s. 184.].<\/p>\n

Stosowany w wi\u0119zieniu system u\u015bmiercania wzbudza\u0142 przera\u017canie w\u015br\u00f3d osadzonych. Pozna\u0144ski lekarz Telesfor Jankowski w spisanej wkr\u00f3tce po zako\u0144czeniu wojny relacji tak wspomnia\u0142 sw\u00f3j pobyt w katowni:<\/p>\n

\u201eWreszcie w dniu 9 maja 1941 zosta\u0142em przetransportowany do wi\u0119zienia przy ul. M\u0142y\u0144skiej. (\u2026) Tu w wi\u0119zieniu najpierw umieszczono mnie w celi dla skaza\u0144c\u00f3w (nr 12) na kilka godzin, gdzie mnie wkr\u00f3tce odwiedzi\u0142 gestapowiec, pocieszaj\u0105c mnie tym, \u017ce \u201eWir werden auch mit dir fertig sein \u2013 morgen fr\u00fch \u2013 Kopf herunter\u2026\u201d [Za\u0142atwimy te\u017c ciebie \u2013 wcze\u015bnie rano \u2013 g\u0142owa w d\u00f3\u0142\u2026]. Tego samego dnia jednak przeniesiono mnie do celi nr 40, w kt\u00f3rej byli inni wi\u0119\u017aniowe, a\u00a0tak\u017ce dwu skaza\u0144c\u00f3w na \u015bmier\u0107 (\u2026). W tej celi (nr 40) by\u0142o doskonale s\u0142ycha\u0107 ka\u017cde uderzenie gilotyny, ka\u017cdy p\u0142acz wleczonych na \u015bci\u0119cie ludzi. Z regu\u0142y gilotyna pracowa\u0142a rano, 2-3 razy w tygodniu. W przeddzie\u0144 egzekucji wywlekano nieszcz\u0119\u015bliwych skaza\u0144c\u00f3w na \u015bmier\u0107, zakuwaj\u0105c ich w kajdanki i umieszczaj\u0105c ich o pi\u0119tro ni\u017cej \u2013 w celach dla skaza\u0144c\u00f3w, gdzie sp\u0119dzali ostatnie godziny swego \u017cycia\u201d[2. I. Z. Dok. II \u2013 405, Telesfor Jankowski, wspomnienia.].<\/p><\/blockquote>\n

R\u00f3wnie wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 relacj\u0119, tak\u017ce znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w Archiwum II Wojny \u015awiatowej Instytutu Zachodniego, pozostawi\u0142 Tadeusz Solla:<\/p>\n

\u201eBrudnoczerwone mury s\u0142ynnego z okresu przedwojennego wi\u0119zienia zwanego \u2018M\u0142ynem\u2019 nastraja\u0142y przygn\u0119biaj\u0105co. Byli\u015bmy odt\u0105d wi\u0119\u017aniami karnymi. Ci\u0119\u017cka atmosfera wi\u0119zienia zak\u0142\u00f3cana by\u0142a ponadto krwaw\u0105 zbrodni\u0105 s\u0105dow\u0105, jaka dokonywa\u0142a si\u0119 tu dwa razy w tygodniu. Tu realizowa\u0142 si\u0119 plan wyniszczenia narodu polskiego. Blok, w kt\u00f3rym przebywa\u0142em posiada\u0142 swoje stacje VII, VIII i IX. Przy bloku tym od strony ul. Solnej usytuowany by\u0142 ma\u0142y budynek, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142a si\u0119 gilotyna, przy pomocy kt\u00f3rej wykonywano wyroki \u015bmierci. Ponura ceremonia wykonywania wyrok\u00f3w odbywa\u0142a si\u0119 w ka\u017cdy wtorek i pi\u0105tek oko\u0142o godziny 6-tej rano. Na stacji VII znajdowa\u0142y si\u0119 specjalnie wydzielone cele, w kt\u00f3rej kandydaci sp\u0119dzali swoj\u0105 ostatni\u0105 w \u017cyciu noc przed straceniem. Sprowadzanie kandydat\u00f3w na VII stacj\u0119 odbywa\u0142o si\u0119 w poniedzia\u0142ki i czwartki po-po\u0142udniu, oko\u0142o godz. 16\u201318-tej\u201d.<\/p><\/blockquote>\n

I dalej:<\/p>\n

\u201eOd tej chwili by\u0142o ju\u017c wiadomo, \u017ce kandydat zostanie stracony. Ostatni\u0105 noc mia\u0142 sp\u0119dzi\u0107 pod sta\u0142\u0105 i czujn\u0105 obserwacj\u0105 stra\u017cnika. Cho-dzi\u0142o o to, aby wi\u0119zie\u0144, kt\u00f3ry ma by\u0107 stracony, nie pr\u00f3bowa\u0142 pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwa\u201d[3. I. Z. Dok. II \u2013 438, Tadeusz Solla, Za wi\u0119zienn\u0105 bram\u0105, wspomnienia].<\/p><\/blockquote>\n

Cia\u0142a zamordowanych wi\u0119\u017ani\u00f3w transportowane by\u0142y do zak\u0142adu anatomii i medycyny s\u0105dowej Collegium Anatomicum przy ul. \u015awi\u0119cickiego w Poznaniu. Zw\u0142oki poddawano tam badaniom i spopielano w mieszcz\u0105cym si\u0119 na terenie plac\u00f3wki piecu krematoryjnym. W ten spos\u00f3b skremowano co najmniej 867 cia\u0142 ofiar. Niewielka cz\u0119\u015b\u0107 zw\u0142ok zosta\u0142a przekazana zak\u0142adom anatomii w Kr\u00f3lewcu i Wroc\u0142awiu oraz Muzeum Antropologicznemu w Wiedniu. Inne pochowano prawdopodobnie w masowych grobach.<\/p>\n

Funkcjonowanie machiny \u015bmierci w wi\u0119zieniach niemieckich wymaga\u0142o zatrudnienia wykwalifikowanych funkcjonariuszy. Brak \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych nie pozwala na dok\u0142adniejszy opis personelu wi\u0119ziennego. Wiadomo, \u017ce wed\u0142ug stanu z lipca 1944 r. w wi\u0119zieniu pracowa\u0142o ok. 100 os\u00f3b. Niekt\u00f3re z nich znane s\u0105 z nazwiska. Tym cenniejsze wydaj\u0105 si\u0119 szcz\u0105tki dokumentacji wi\u0119ziennej przechowywane w Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Jak wspomniano, s\u0105 to wykazy p\u0142ac dla kat\u00f3w niemieckich za wykonane przez nich czynno\u015bci. Zachowa\u0142o si\u0119 siedem list, obejmuj\u0105cych okres od kwietnia do listopada 1944 r. (bez sierpnia). Dodatkowo, poza jednym miesi\u0105cem, zosta\u0142y do nich do\u0142\u0105czone osobne kwity z obliczeniami podatkowymi wystawionymi na nazwisko jednego z kat\u00f3w. Ka\u017cda lista jest zbiorczym, mie-si\u0119cznym zestawieniem egzekucji przeprowadzonych przez pi\u0119ciu oprawc\u00f3w: Bordta, Al-freda Hagela, von Mallecka, Tonna i L\u03cbbecka oraz kwot, kt\u00f3re wyp\u0142acano im za wykonan\u0105 prac\u0119. Bordt, kt\u00f3ry by\u0142 g\u0142\u00f3wnym katem (Scharfrichter), otrzymywa\u0142 od 30 do 60 marek za ka\u017cd\u0105 egzekucj\u0119. Pozostali, b\u0119d\u0105cy jego pomocnikami (Gehilfen), pobierali odpowiednio ni\u017csze uposa\u017canie (przewa\u017cnie 30 marek). Jak wynika z list, kaci wykonywali swoje obo-wi\u0105zki w pi\u0119ciu miastach Kraju Warty, tzn. w \u0141odzi (Litzmannstadt), Inowroc\u0142awiu (Hohen-salza), W\u0142oc\u0142awku (Leslau), Kaliszu (Kalisch) oraz Poznaniu (Posen). Nie by\u0142o to przypadkowe, poniewa\u017c we wszystkich tych miastach istnia\u0142y s\u0105dy specjalne (Sondergerichte), kt\u00f3re by\u0142y jednym z wa\u017cniejszych organ\u00f3w niemieckiego systemu karnego. We wspomnianych miesi\u0105cach kaci wykonali w sumie 138 strace\u0144, z czego a\u017c 94 w Poznaniu w wi\u0119zieniu przy ul. M\u0142y\u0144skiej. Najwi\u0119cej, bo a\u017c 30 (z czego 21 w Poznaniu), egzekucji przeprowadzono w czerwcu 1944 r. By\u0142o wiele zbiorowych strace\u0144, tzn. jednego dnia wykonywano kilka wyrok\u00f3w \u015bmierci. Zarobki kat\u00f3w, wed\u0142ug zestawie\u0144 figuruj\u0105cych na listach, wynios\u0142y \u0142\u0105cznie 17 820 marek. Jeste\u015bmy w stanie powiedzie\u0107 co\u015b bli\u017cszego tylko o dw\u00f3ch wy\u017cej wymienionych Niemcach: A. Hagel pe\u0142ni\u0142 jednocze\u015bnie obowi\u0105zki wo\u017anego s\u0105du na M\u0142y\u0144skiej, natomiast Tonn jest zapewne identyczny z jednym z pozna\u0144skich rze\u017anik\u00f3w. Warto tutaj doda\u0107, \u017ce z procesu K. Gramsa znane si\u0119 nazwiska czterech innych pomocnik\u00f3w kata. Najprawdopodob-niej omawiane listy sporz\u0105dzone zosta\u0142y dla dzia\u0142u p\u0142acowego S\u0105du Krajowego w Poznaniu, gdzie kaci otrzymywali wynagrodzenie za swoj\u0105 prac\u0119. Ka\u017cdorazowo podano te\u017c wielko\u015b\u0107 potr\u0105ce\u0144 podatkowych.<\/p>\n

Niezwykle cenn\u0105 informacj\u0105 s\u0105 nazwiska 138 ofiar, kt\u00f3re wyszczeg\u00f3lniono wraz z podaniem miejsca oraz dziennej daty egzekucji. Przy niepe\u0142nym zasobie \u017ar\u00f3d\u0142owym, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by ustali\u0107 kompletn\u0105 list\u0119 ofiar niemieckiego terroru w Kraju Warty, prezentowane zestawienia p\u0142acowe stanowi\u0105 wa\u017cne uzupe\u0142nienie.<\/p>\n

\"Fot.2.<\/a>

Fot.2. Lista wynagrodze\u0144 z maja 1944 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 75.<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 3. Lista wynagrodze\u0144 z listopada 1944 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: I. Z. Dok. I \u2013 75.<\/p><\/div>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Seria podzielona zosta\u0142a na \u201eDokumenty\u201d oraz \u201eMateria\u0142y\u201d.<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u00a0„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 11\/2017: „Lista wynagrodze\u0144 kat\u00f3w niemieckich”<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W listopadzie 1946 r. stra\u017cnik wi\u0119zienny J\u00f3zef Michalewicz odnalaz\u0142 na podw\u00f3rzu S\u0105du Grodzkiego przy ul. M\u0142y\u0144skiej w Poznaniu mocno podniszczone lu\u017ane kartki. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":308,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[58,30,56,57],"class_list":["post-306","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-kaci-niemieccy","tag-kara-smierci","tag-lista-wynagrodzen","tag-ul-mlynska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/306","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=306"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/306\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":806,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/306\/revisions\/806"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/308"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=306"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=306"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=306"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}