{"id":297,"date":"2017-12-11T17:11:53","date_gmt":"2017-12-11T16:11:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=297"},"modified":"2018-09-24T12:30:21","modified_gmt":"2018-09-24T10:30:21","slug":"relacja-o-ukrywaniu-dziecka-zydowskiego-w-polskiej-rodzinie-nr-10-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2017\/12\/11\/relacja-o-ukrywaniu-dziecka-zydowskiego-w-polskiej-rodzinie-nr-10-2016\/","title":{"rendered":"Relacja o ukrywaniu dziecka \u017cydowskiego w polskiej rodzinie"},"content":{"rendered":"

W Archiwum II Wojny \u015awiatowej pod sygnatur\u0105 I. Z. Dok. II \u2013 464 znajduje si\u0119 dokument opatrzony kr\u00f3tk\u0105 adnotacj\u0105: \u201ePrzechowywanie dziecka \u017cydowskiego w polskiej rodzinie \u2013 Pozna\u0144\u201d. Dokumentem tym s\u0105 wspomnienia Janusza Przybysza, przekazane do Instytutu Zachodniego w czerwcu 1989 r. <\/strong><\/p>\n

Bezpo\u015brednim powodem ich z\u0142o\u017cenia by\u0142o wydanie przez IZ w tym samym roku powie\u015bci Andrzeja Szczypiorskiego Pocz\u0105tek, \u201ekt\u00f3rej – jak zaznaczy\u0142 Przybysz w notce do\u0142\u0105czonej do relacji \u2013 negatywny wyd\u017awi\u0119k przy masowej popularno\u015bci jest dla mnie nie do przyj\u0119cia\u201d. Odnosz\u0105c si\u0119 do dzie\u0142a Szczypiorskiego podkre\u015bli\u0142, i\u017c jego rodzina nie wzbogaci\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki ukrywaniu \u017cydowskiego dziecka. Przypuszcza\u0107 zatem nale\u017cy, \u017ce jego sprzeciw wywo\u0142a\u0142y zw\u0142aszcza te fragmenty Pocz\u0105tku, w kt\u00f3rych mowa jest o wydawaniu przez Polak\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w w r\u0119ce Gestapo i wzbogacaniu si\u0119 na tym procederze. Zapewne za kontrowersyjne uznane zosta\u0142y te\u017c inne opisy moralnie dwuznacznych postaw Polak\u00f3w w okupowanej Warszawie.<\/p>\n

Autor wspomnie\u0144, Janusz Przybysz, by\u0142 prozaikiem, satyrykiem i dziennikarzem. Ca\u0142e swoje \u017cycie zwi\u0105zany by\u0142 z Poznaniem. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1926 r., zmar\u0142 w 2001 r. Podczas okupacji pracowa\u0142 jako kilkunastoletni ch\u0142opak w prowianturze wojsk niemieckich w Poznaniu. Po zako\u0144czeniu wojny podj\u0105\u0142 nauk\u0119 w liceum im. Marcinkowskiego, a nast\u0119pnie rozpocz\u0105\u0142 studia prawnicze na Uniwersytecie Pozna\u0144skim. Pracowa\u0142 w Banku Inwestycyjnym, a p\u00f3\u017aniej w latach 1952-1978 w Zrzeszeniu Przemys\u0142u Meblarskiego. W 1948 r. debiutowa\u0142 na \u0142amach \u201eG\u0142osu Wielkopolskiego\u201d. W latach siedemdziesi\u0105tych by\u0142 redaktorem naczelnym \u201eTygodnia\u201d, a nast\u0119pnie \u201eWprost\u201d. W ko\u0144cu zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z \u201eGazet\u0105 Pozna\u0144sk\u0105\u201d. Wyda\u0142 kilka ksi\u0105\u017cek, tematycznie nawi\u0105zuj\u0105cych g\u0142\u00f3wnie do okresu okupacji niemieckiej w Poznaniu. W roku 1972 w Wydawnictwie Pozna\u0144skim ukaza\u0142a si\u0119 jedna z jego g\u0142o\u015bniejszych powie\u015bci, zatytu\u0142owana Zapiski untermenscha.<\/em><\/p>\n

Jej narratorem jest kilkunastoletni ch\u0142opiec, alter ego pisarza, kt\u00f3ry opowiada o codziennym \u017cyciu w Poznaniu w latach II wojny \u015bwiatowej. Jednym z w\u0105tk\u00f3w opowie\u015bci jest zaanga\u017cowanie i pomoc, kt\u00f3rej udzieli\u0142a jego rodzina pewnej \u017cydowskiej dziewczynce. W rozdziale 26 ch\u0142opiec opisuje niespodziewan\u0105 wizyt\u0119, kt\u00f3r\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 w ich domu \u017byd, pracuj\u0105cy na pobliskiej ulicy przy kopaniu row\u00f3w kanalizacyjnych. Dowiadujemy si\u0119, i\u017c nazywa si\u0119 on Halter i pochodzi z Izbicy Kujawskiej. Po wybuchu wojny trafi\u0142 do jednego z oboz\u00f3w pracy przymusowej dla ludno\u015bci \u017cydowskiej w Poznaniu. Pod koniec opisywanego spotkania Halter zwraca si\u0119 do rodzic\u00f3w g\u0142\u00f3wnego bohatera z niecodzienn\u0105 pro\u015bb\u0105 – prosi o przechowanie jego c\u00f3rki Debory. W kolejnych rozdzia\u0142ach autor relacjonuje przyjazd dziewczynki do Poznania i jej adaptacj\u0119 w nowej rodzinie. Warto przytoczy\u0107 tu kr\u00f3tki fragment powie\u015bci, w kt\u00f3rym opisane jest przybycie dziecka:<\/p>\n

\u201eNikt nie podejmuje tematu, wszyscy staj\u0105 si\u0119 nagle ma\u0142om\u00f3wni.
\nOdwijamy chustk\u0119. Dziecko jest nijakie, ale spokojne. Tylko patrzy na nas, a my patrzymy na nie.<\/p>\n

– A wi\u0119c, sta\u0142o si\u0119 \u2013 stwierdza ojciec.
\n– Ona pewnie jest g\u0142odna! \u2013 przypomina sobie matka.<\/p>\n

Przegl\u0105damy walizk\u0119. Niewiele tam, troch\u0119 bielizny, jakie\u015b inne \u0142aszki i koperta z fotografiami, na jednej Halter w swojej kurtce, kt\u00f3r\u0105 ju\u017c znam.
\nMa\u0142a nagle si\u0119 o\u017cywia:<\/p>\n

– Tate! \u2013 wo\u0142a i pokazuje fotografi\u0119.
\n– No tak \u2013 m\u00f3wi ojciec i nagle traci humor. Zaraz te\u017c wraca do \u201eV\u00f6lkischera\u201d i w\u0142a\u015bciwie zn\u00f3w jest jak by\u0142o, chocia\u017c ju\u017c jest inaczej.<\/p>\n

– Tata \u2013 poprawia matka i rozbiera ma\u0142\u0105.<\/p>\n

Potem siadamy do kolacji. Dzi\u015b jest kasza, na kt\u00f3r\u0105 wszyscy w domu maj\u0105 d\u0142ugie z\u0119by. Patrz\u0119 na nowy nabytek spod oka, to mi zaczyna wygl\u0105da\u0107 na now\u0105 siostr\u0119, jako\u015b nie mog\u0119 si\u0119 oswoi\u0107 z t\u0105 my\u015bl\u0105\u201d[1. Janusz Przybysz, Zapiski untermenscha,<\/em> Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 1972, s. 137-138.].<\/p><\/blockquote>\n

W\u0105tki poruszone przez Przybysza w powie\u015bci wydawa\u0142y si\u0119 tylko fikcj\u0105 literack\u0105. Jednak w \u015bwietle z\u0142o\u017conych kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej w Instytucie Zachodnim zezna\u0144 mo\u017cna przyj\u0105\u0107 z pewnymi zastrze\u017ceniami, \u017ce ten literacki motyw bazowa\u0142 na osobistym do\u015bwiadczeniu pisarza oraz jego rodziny.<\/p>\n

Spisane przez Przybysza i przekazane Instytutowi Zachodniemu wspomnienia licz\u0105 siedem stron. Zosta\u0142y podzielone na pi\u0119\u0107 cz\u0119\u015bci. W pierwszej autor charakteryzuje swoj\u0105 rodzin\u0119. W drugiej podaje kilka informacji o dziecku i jego rodzicach. W najobszerniejszej trzeciej cz\u0119\u015bci opisuje okoliczno\u015bci pobytu dziecka w jego rodzinie. Dalej podaje informacje\u00a0wyje\u017adzie dziewczynki. W ostatniej cz\u0119\u015bci zezna\u0144 wymienia nazwiska os\u00f3b, kt\u00f3re by\u0142y poinformowane o fakcie ukrywania przez rodzin\u0119 dziecka.<\/p>\n

Rodzina Przybysz\u00f3w mieszka\u0142a w czasie wojny przy ul. S\u0142onecznej w Poznaniu. Latem 1940 r., jak wynika ze wspomnie\u0144, \u017cydowski pracownik przymusowy nazwiskiem Halter zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Stefana i Marty Przybysz z pro\u015bb\u0105 o ukrycie i opiek\u0119 nad jego c\u00f3rk\u0105 Debor\u0105. Ci zgodzili si\u0119 pom\u00f3c Halterowi. W chwili wybuchu wojny rodzice dziewczynki mieszkali w Izbicy Kujawskiej, gdzie posiadali prawdopodobnie tartak. W obawie przed niemieckimi represjami rodzice musieli ukry\u0107 dziecko. Zosta\u0142o ono oddane prawdopodobnie innej rodzinie, mieszkaj\u0105cej w Izbicy lub jej okolicach. Sami natomiast zostali umieszczeni w getcie.<\/p>\n

Matka dziewczynki, wed\u0142ug relacji m\u0119\u017ca, zgin\u0119\u0142a w obozie zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem. Ojciec skierowany zosta\u0142 do obozu pracy przymusowej dla \u017byd\u00f3w w Poznaniu i pracowa\u0142 pocz\u0105tkowo przy robotach drogowych. To w\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas uda\u0142o mu si\u0119 nawi\u0105za\u0107 kontakt z pozna\u0144sk\u0105 rodzin\u0105. Dziewczynka trafi\u0142a do niej zim\u0105 1940 r. Nie jest jasne, w jaki spos\u00f3b Halter zdo\u0142a\u0142 zorganizowa\u0107 przeniesienie dziecka do Poznania. W tym czasie Halter skierowany zosta\u0142 do innego obozu pracy przymusowej, zlokalizowanego w budynku Szko\u0142y Powszechnej na Junikowie (obecnie siedziba Liceum Plastycznego). Budynek szkolny s\u0142u\u017cy\u0142 najpierw za miejsce odosobnienia je\u0144c\u00f3w wojennych, przede wszystkim \u017co\u0142nierzy brytyjskich. W maju 1941 r. je\u0144cy zostali wywiezieni, a ich miejsce zaj\u0119li \u017bydzi. Janusz Przybysz ocenia, \u017ce doz\u00f3r w obozie by\u0142 \u201eraczej tolerancyjny\u201d i jego wi\u0119\u017aniowie mogli przebywa\u0107 w ogrodzie znajduj\u0105cym si\u0119 przy budynku. Dzi\u0119ki temu Halter mia\u0142 podobno mo\u017cliwo\u015b\u0107 widywania c\u00f3rki. Ob\u00f3z Posen-Lenzingen istnia\u0142 do sierpnia 1943 r., kiedy go zamkni\u0119to, a wi\u0119\u017ani\u00f3w wywieziono do KL Auschwitz. Nie wiadomo, czy w\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142 si\u0119 Halter.<\/p>\n

Debora Halter, nazywana Dorot\u0105, przebywa\u0142a w pozna\u0144skiej rodzinie do ko\u0144ca wojny. Jej przybrani rodzicie nie ukrywali jej; dziewczynka \u017cy\u0142a jawnie. Bawi\u0142a si\u0119 w ogrodzie z innymi dzie\u0107mi, r\u00f3wnie\u017c niemieckimi, odwiedza\u0142a krewnych i przyjaci\u00f3\u0142 rodziny. Jej obecno\u015b\u0107 nie wzbudzi\u0142a w zasadzie \u017cadnych podejrze\u0144, tak\u017ce ze strony Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy mieszkali w s\u0105siednich domach. Jak zauwa\u017cy\u0142 Przybysz: \u201echyba w\u0142a\u015bnie ta paradoksalna sytuacja zdecydowa\u0142a o powodzeniu przedsi\u0119wzi\u0119cia\u201d. Pisarz wspomina tylko o jednej gro\u017anej sytuacji, kiedy to pod koniec wojny rodzina zosta\u0142a zadenuncjowana przez znajom\u0105 Polk\u0119. Szcz\u0119\u015bliwie sprawa, na co zwraca uwag\u0119 autor, zosta\u0142a zatuszowana przez policjanta (Austriaka) i nie mia\u0142a powa\u017cniejszych reperkusji. To zaskakuj\u0105ce zachowanie funkcjonariusza pisarz t\u0142umaczy zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 ko\u0144cem wojny oraz pr\u00f3b\u0105 zdobycia sympatii miejscowej ludno\u015bci po spodziewanym przej\u015bciu frontu. Co ciekawe, wspomniana Polka p\u00f3\u017aniej utrzymywa\u0142a przyjazne kontakty z rodzin\u0105. Jak relacjonuje dalej Przybysz, ju\u017c po zako\u0144czeniu wojny rodzice rozwa\u017cali mo\u017cliwo\u015b\u0107 adopcji i chrztu dziecka. Jednak wkr\u00f3tce zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do nich krewny dziewczyny, kt\u00f3ry powr\u00f3ci\u0142 wraz z Wojskiem Polskim ze Zwi\u0105zku Radzieckiego. Zebra\u0142 on Debor\u0119 do Izbicy, a nast\u0119pnie umie\u015bci\u0142 j\u0105 w \u201ejakiej\u015b organizacji \u017cydowskiej\u201d (by\u0107 mo\u017ce sieroci\u0144cu) w \u0141odzi. Stamt\u0105d dziewczyna, mimo stara\u0144 Przybysz\u00f3w, zosta\u0142a przewieziona do Palestyny. Jej dalsze losy pozostaj\u0105 nieznane.<\/p>\n

Analizuj\u0105c wspomnienia Janusza Przybysza warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c fakt ukrywania dziewczynki w czasie okupacji by\u0142 d\u0142ugo w rodzinie przemilczany. Ich heroiczny czyn znany by\u0142 zaledwie kilku osobom. Nawet autor podkre\u015bla, \u017ce \u201ez jego dramatyzmu w pe\u0142ni zda\u0142em sobie spraw\u0119 wiele lat po wojnie\u201d. Symptomatyczne jest tak\u017ce, i\u017c ma on \u015bwiadomo\u015b\u0107 pewnej niezwyk\u0142o\u015bci swojego zeznania. W jego ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci podaje nazwiska os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142yby potwierdzi\u0107 relacj\u0119. Wspomina r\u00f3wnie\u017c o fotografiach dziecka wykonanych w czasie pobytu Debory w Poznaniu, kt\u00f3re s\u0105 w jego posiadaniu.<\/p>\n

Mimo to nasuwaj\u0105 si\u0119 powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci zwi\u0105zane z tymi wspomnieniami. Dotycz\u0105 one kilku kwestii. Po pierwsze, du\u017co niewiadomych zawiera opis przybycia dziecka, a ju\u017c ma\u0142o prawdopodobna wydaje si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zorganizowania w 1940 r. przez Haltera – \u017byda, pracownika przymusowego wykorzystywanego przez Niemc\u00f3w i b\u0119d\u0105cego pod ich nadzorem – jakiegokolwiek transportu dziewczynki do Poznania. Po drugie, czy rzeczywi\u015bcie Halter m\u00f3g\u0142 swobodnie \u201ezachodzi\u0107 kilka razy\u201d do polskiej rodziny i z ni\u0105 rozmawia\u0107? Nie jest to wykluczone, poniewa\u017c takie sytuacje mia\u0142y miejsce w tego typu obozach, nale\u017cy jednak podej\u015b\u0107 do tej informacji z nale\u017cyt\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105. Niedowierzanie musi te\u017c budzi\u0107 incydent z policjantem, kt\u00f3ry zignorowa\u0142 zg\u0142oszon\u0105 mu spraw\u0119 i wr\u0119cz namawia\u0142 Polk\u0119 do niepodejmowania dalszych krok\u00f3w przeciwko Przybyszom.<\/p>\n

Wreszcie rodzi si\u0119 pytanie, ile w przytoczonych wspomnieniach znajduje si\u0119 bezpo\u015brednich zapo\u017cycze\u0144 z powie\u015bci Zapiski untermenscha. A mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie ta powie\u015b\u0107 jest pierwsz\u0105, uj\u0119t\u0105 w ramy fikcji literackiej, wersj\u0105 o ukrywaniu Debory Halter? Mo\u017ce w\u0105tpliwo\u015bci zwi\u0105zane z tre\u015bci\u0105 wspomnie\u0144 t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna up\u0142ywem czasu oraz faktem, i\u017c Przybysz by\u0142 \u015bwiadkiem tych zdarze\u0144 jako kilkunastoletni ch\u0142opak i m\u00f3g\u0142 pewnych rzeczy w\u00f3wczas nie rozumie\u0107? Zapewne pyta\u0144 jest jeszcze wi\u0119cej. Raczej bezsporny jest fakt ukrywania przez rodzin\u0119 dziewczynki i uratowania jej od\u00a0niechybnej \u015bmierci. Jednak zar\u00f3wno okoliczno\u015bci tego wydarzenia, jak i tre\u015b\u0107 wspomnie\u0144 Janusza Przybysza wymagaj\u0105 dalszych bada\u0144.<\/p>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1. Fragment wspomnie\u0144 Janusza Przybysza z jego odr\u0119cznymi poprawkami. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. II \u2013 464.<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1b. Fragment wspomnie\u0144 Janusza Przybysza z jego odr\u0119cznymi poprawkami. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. II \u2013 464.<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1c. Fragment wspomnie\u0144 Janusza Przybysza z jego odr\u0119cznymi poprawkami. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. II \u2013 464.<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 1d. Fragment wspomnie\u0144 Janusza Przybysza z jego odr\u0119cznymi poprawkami. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z. Dok. II \u2013 464.<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Seria podzielona zosta\u0142a na \u201eDokumenty\u201d oraz \u201eMateria\u0142y\u201d.<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u00a0„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 10\/2016: „Relacja o ukrywaniu dziecka \u017cydowskiego w polskiej rodzinie”<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Archiwum II Wojny \u015awiatowej pod sygnatur\u0105 I. Z. Dok. II \u2013 464 znajduje si\u0119 dokument opatrzony kr\u00f3tk\u0105 adnotacj\u0105: \u201ePrzechowywanie dziecka \u017cydowskiego w polskiej rodzinie \u2013 [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":301,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[55,53,43,54,84],"class_list":["post-297","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-debora-halter","tag-janusz-przybysz","tag-relacje-swiadkow","tag-ukrywanie-zydow","tag-zaglada-zydow"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/297","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=297"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/297\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":808,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/297\/revisions\/808"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=297"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=297"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=297"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}