{"id":216,"date":"2017-12-09T13:30:27","date_gmt":"2017-12-09T12:30:27","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=216"},"modified":"2021-05-24T09:57:51","modified_gmt":"2021-05-24T07:57:51","slug":"akcja-iskra-dog-i-ksiazka-zbrodnia-niemiecka-w-warszawie-1944-r-nr-6-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2017\/12\/09\/akcja-iskra-dog-i-ksiazka-zbrodnia-niemiecka-w-warszawie-1944-r-nr-6-2016\/","title":{"rendered":"Akcja \u201eIskra-Dog\u201d i ksi\u0105\u017cka \u201eZbrodnia niemiecka w Warszawie 1944 r.\u201d"},"content":{"rendered":"

Instytut Zachodni wznawia publikacj\u0119, od kt\u00f3rej pierwszego i jedynego dot\u0105d wydania mija siedemdziesi\u0105t lat. Ta bodaj\u017ce najbardziej niezwyk\u0142a ksi\u0105\u017cka spo\u015br\u00f3d wszystkich, jakie w swych ponad siedemdziesi\u0119cioletnich dziejach opublikowa\u0142 Instytut, ukaza\u0142a si\u0119 wiosn\u0105 1946 r. Materia\u0142y, kt\u00f3re we fragmentach lub w ca\u0142o\u015bci znalaz\u0142y si\u0119 w tym tomie, nale\u017c\u0105 w zbiorach Archiwum IZ do najcenniejszych.
\n<\/strong><\/p>\n

\"Fot.

Fot. 1. Ok\u0142adka (obwoluta) pierwszego wydania „Zbrodni niemieckiej w Warszawie” (1946).<\/p><\/div>\n

Relacje mieszka\u0144c\u00f3w stolicy, \u015bwiadk\u00f3w i uczestnik\u00f3w powstania zbierano w miejscowo\u015bciach podwarszawskich niemal na gor\u0105co, w warunkach konspiracyjnych. Akcj\u0119 rozpocz\u0119to nied\u0142ugo po wybuchu powstania. Niekt\u00f3re dokumenty pochodz\u0105 z drugiej po\u0142owy sierpnia 1944 r., wi\u0119kszo\u015b\u0107 pochodzi z wrze\u015bnia i nast\u0119pnych kilku miesi\u0119cy. S\u0105 to zar\u00f3wno relacje w\u0142asne, spisane przez samych \u015bwiadk\u00f3w, jak te\u017c protoko\u0142y sporz\u0105dzone na podstawie wypowiedzi ustnych.<\/p>\n

Dzieje tej akcji zwi\u0105zane s\u0105 z konspiracyjn\u0105 organizacj\u0105 \u201eOjczyzna\u201d. Powsta\u0142a w Poznaniu w konspiracji jako ugrupowanie niepodleg\u0142o\u015bciowe jeszcze na prze\u0142omie wrze\u015bnia i pa\u017adziernika 1939 r. Zosta\u0142a utworzona w \u015brodowisku zwi\u0105zanym z obozem narodowym, a za\u0142o\u017cyli j\u0105 Kiry\u0142 Sosnowski i Witold Grott. Swego rodzaju patronem organizacji sta\u0142 si\u0119 ks. infu\u0142at J\u00f3zef Pr\u0105dzy\u0144ski. By\u0142a to organizacja bardziej o charakterze kadrowym; szacuje si\u0119, \u017ce jej liczebno\u015b\u0107 nie przekroczy\u0142a 500 os\u00f3b. Cz\u0142onkowie wywodzili si\u0119 z elit spo\u0142ecznych i intelektualnych zachodniej Polski. Kilkudziesi\u0119ciu z nich odda\u0142o \u017cycie, wielu zosta\u0142o osadzonych w obozach koncentracyjnych i wi\u0119zieniach. Ks. Pr\u0105dzy\u0144ski, aresztowany w 1941 r. przez gestapo, zgin\u0105\u0142 w nast\u0119pnym roku w obozie w Dachau. Witold Grott od grudnia 1939 r. dzia\u0142a\u0142 w Warszawie, gdzie w 1943 r. zosta\u0142 aresztowany i stracony. Kiry\u0142 Sosnowski, aresztowany w kwietniu 1944 r., i wi\u0119ziony przy al. Szucha i na Pawiaku, zosta\u0142 osadzony w obozie koncentracyjnym KL Stutthof.<\/p>\n

\u201eOjczyzna\u201d szybko zg\u0142osi\u0142a akces do Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego. Tworzy\u0142a jego struktury g\u0142\u00f3wnie w Wielkopolsce, cho\u0107 dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c w innych regionach, tak\u017ce na terenie Generalnego Gubernatorstwa. P\u00f3\u017aniej zorganizowa\u0142a w Poznaniu G\u0142\u00f3wn\u0105 Delegatur\u0119 Rz\u0105du RP dla ziem wcielonych do Rzeszy. W\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 te\u017c w tworzenie Okr\u0119gu Pozna\u0144skiego Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej (p\u00f3\u017aniej organizowa\u0142a Korpus Zachodni Armii Krajowej).<\/p>\n

Z kolei w Warszawie \u201eOjczyzna\u201d powo\u0142a\u0142a Biuro G\u0142\u00f3wnego Delegata Rz\u0105du dla Ziem Wcielonych (p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142cone w Biuro Zachodnie Delegatury Rz\u0105du na Kraj) i Biuro O\u015bwiatowo-Szkolne Ziem Zachodnich. Dzia\u0142acze \u201eOjczyzny\u201d wzi\u0119li te\u017c udzia\u0142 w pracach nad tworzeniem Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rz\u0105du na Kraj, podziemnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. W lipcu 1944 r. \u00f3wczesny kierownik \u201eOjczyzny\u201d Jan Jacek Nikisch zosta\u0142 cz\u0142onkiem Rady Jedno\u015bci Narodowej, kilkunastoosobowej reprezentacji politycznej Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego.<\/p>\n

Z \u201eOjczyzn\u0105\u201d zwi\u0105zany by\u0142 r\u00f3wnie\u017c profesor Uniwersytetu Pozna\u0144skiego i p\u00f3\u017aniejszy tw\u00f3rca Instytutu Zachodniego Zygmunt Wojciechowski, wybitny historyk, publicysta, ju\u017c przed wojn\u0105 czo\u0142owy przedstawiciel tzw. polskiej my\u015bli zachodniej. Pod koniec 1939 r., w obawie przed aresztowaniem, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z Poznania do Generalnego Gubernatorstwa, a w czerwcu 1941 r. stan\u0105\u0142 na czele powo\u0142anego w\u00f3wczas Studium Zachodniego, kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 kom\u00f3rk\u0105 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 problematyk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z wytyczeniem po wojnie nowej zachodniej granicy Rzeczypospolitej. Z wolna materializowa\u0142a si\u0119 koncepcja powo\u0142ania specjalnego instytutu niemcoznawczego. Projekt utworzenia Instytutu Zachodniego pojawi\u0142 si\u0119 jesieni\u0105 1943 r. w kierowanej wtedy przez Edmunda M\u0119clewskiego (tak\u017ce cz\u0142onka \u201eOjczyzny\u201d) Sekcji\u00a0Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rz\u0105du na Kraj. Do plan\u00f3w tych wr\u00f3cono dopiero pod koniec roku nast\u0119pnego.<\/p>\n

W dzia\u0142alno\u015bci \u201eOjczyzny\u201d oraz dzia\u0142aj\u0105cych w strukturach Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego jej cz\u0142onk\u00f3w poczesne miejsce zajmowa\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 informacyjno-propagandowa oraz studyjno-dokumentacyjna. Dwa w\u0105tki wysuwa\u0142y si\u0119 zdecydowanie na czo\u0142o: naukowe uzasadnienie celowo\u015bci przy\u0142\u0105czenia do Polski tzw. ziem postulowanych (przy czym ju\u017c wiosn\u0105 1940 r. w podziemnych publikacjach \u201eOjczyzny\u201d pojawi\u0142a si\u0119 linia Odra \u2013 Nysa \u0141u\u017cycka jako przysz\u0142a zachodnia granica Rzeczypospolitej) oraz dokumentowanie zbrodni niemieckich na ziemiach okupowanych.<\/p>\n

Ten ostatni w\u0105tek dzia\u0142alno\u015bci \u201eOjczy\u017aniak\u00f3w\u201d jest mniej znany, mimo \u017ce w ostatnich latach ukaza\u0142 si\u0119 nak\u0142adem Instytutu obszerny tom Raporty z ziem wcielonych do Rzeszy (1942-1944) (pod red. Z. Mazura, A. Pietrowicz, M. Ru-towskiej, Pozna\u0144 2004). Pok\u0142osiem tego w\u0142a\u015bnie nurtu dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142onk\u00f3w organizacji \u201eOjczyzna\u201d by\u0142a te\u017c, ju\u017c w 1946 r., wznawiana obecnie ksi\u0105\u017cka.<\/p>\n

Pami\u0119ta\u0107 trzeba, \u017ce w chwili wybuchu powstania warszawskiego wielu \u201eOjczy\u017aniak\u00f3w\u201d znajdowa\u0142o si\u0119 ju\u017c w Generalnym Gubernatorstwie. Niekt\u00f3rzy przybyli do Warszawy z rozkazu organizacji, inni zostali do GG wysiedleni, jeszcze inni udali si\u0119 tam w obawie przed aresztowaniem. Wa\u017cnym o\u015brodkiem organizacji sta\u0142y si\u0119 podwarszawskie miejscowo\u015bci Milan\u00f3wek i Brwin\u00f3w. Tam dzia\u0142ali prof. Zygmunt Wojciechowski, Jan Jacek Nikisch, Zdzis\u0142aw Jaroszewski i in.<\/p>\n

Inicjatorem akcji zbierania relacji \u015bwiadk\u00f3w by\u0142 Edward Serwa\u0144ski, w pocz\u0105tkach okupacji tw\u00f3rca pr\u0119\u017cnego o\u015brodka \u201eOjczyzny\u201d w Ostrowie Wielopolskim, a p\u00f3\u017aniej etatowy pracownik Departamentu Informacji i Propagandy. Przez siedem dni jako podporucznik Armii Krajowej walczy\u0142 w powstaniu; zorganizowa\u0142 odcinek walki przy ul. Elektoralnej. Po opanowaniu tego rejonu przez wojska niemieckie wyszed\u0142 wraz z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105. Wywieziony do Pruszkowa, zdo\u0142a\u0142 zbiec i dotar\u0142 do kierownictwa \u201eOjczyzny\u201d w Brwinowie i Milan\u00f3wku. Ju\u017c w po\u0142owie sierpnia spisa\u0142 w\u0142asn\u0105 relacj\u0119 z walk powsta\u0144czych i jednocze\u015bnie wyst\u0105pi\u0142 z inicjatyw\u0105 przeprowadzenia szerokiej akcji zbierania relacji \u015bwiadk\u00f3w. Jego g\u0142\u00f3wn\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowniczk\u0105 sta\u0142a si\u0119 aplikantka s\u0105dowa Irena Trawi\u0144ska, po wojnie znana prawniczka. Patronat naukowy nad ca\u0142o\u015bci\u0105 obj\u0105\u0142 prof. Zygmunt Wojciechowski. Akcji nadano kryptonim \u201eIskra \u2013 Dog\u201d.<\/p>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 2a. Ok\u00f3lnik nr 1 z 20 sierpnia 1944 r., sporz\u0105dzony przez Edwarda Serwa\u0144skiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z.Dok. V – 95<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 2b. Ok\u00f3lnik nr 1 z 20 sierpnia 1944 r., sporz\u0105dzony przez Edwarda Serwa\u0144skiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z.Dok. V – 95<\/p><\/div>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 2c. Ok\u00f3lnik nr 1 z 20 sierpnia 1944 r., sporz\u0105dzony przez Edwarda Serwa\u0144skiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: I.Z.Dok. V – 95<\/p><\/div>\n

Kilkuosobowy pocz\u0105tkowo zesp\u00f3\u0142 rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 wkr\u00f3tce do grupy 30 os\u00f3b, a w szczytowym okresie akcji liczy\u0107 mia\u0142, jak wspomina\u0142 po wojnie Edward Serwa\u0144ski, do 100 os\u00f3b. W\u015br\u00f3d nich byli przedstawiciele najr\u00f3\u017cniejszych grup spo\u0142ecznych, od wybitnych intelektualist\u00f3w jak historyk-mediewista prof. Kazimierz Tymieniecki po robotnik\u00f3w i rolnik\u00f3w. W toku prac Serwa\u0144ski opracowa\u0142 kilka ok\u00f3lnik\u00f3w (pierwszy z nich nosi\u0142 dat\u0119 20 sierpnia 1944 r.) i instrukcji dla os\u00f3b zbieraj\u0105cych i protoko\u0142uj\u0105cych relacje.<\/p>\n

Poniewa\u017c ca\u0142a akcja by\u0142a realizowana w warunkach konspiracyjnych, wprowadzono kryptonimy os\u00f3b i miejscowo\u015bci, nazwiska tych, kt\u00f3rzy zdecydowano si\u0119 je poda\u0107, szyfrowano. Zebrane relacje przepisywano na maszynie i przechowywano w przygotowanych tymczasowych schowkach. Obszar, na kt\u00f3rym prowadzono dzia\u0142alno\u015b\u0107, podzielono na rejony. Spo\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci podwarszawskich relacje zbierano w Brwinowie, Milan\u00f3wku, Pruszkowie, Piastowie, Ursusie, nast\u0119pnie we W\u0142ochach, Podkowie Le\u015bnej, Grodzisku, J\u00f3zefowie, Komorowie, Nadarzynie, p\u00f3\u017aniej w Zalesiu G\u00f3rnym i Dolnym, Konstancinie, Piasecznie, Skolimowie. Kr\u0105g rozszerzono na Skierniewice i \u0141owicz, a ju\u017c po wyga\u015bni\u0119ciu walk dodatkowe relacje uzyskano w Piotrkowie Trybunalskim, Cz\u0119stochowie i Krakowie.<\/p>\n

\"Fot.<\/a>

Fot. 3. Protok\u00f3\u0142 z relacj\u0105 z 20 sierpnia 1944 r., dane osobowe zosta\u0142y zaszyfrowane.<\/p><\/div>\n

Akcja pozwoli\u0142a uzyska\u0107 ponad trzysta protoko\u0142\u00f3w i d\u0142u\u017cszych wspomnie\u0144. Numerowanie protoko\u0142\u00f3w i relacji zaczynano od kolejnych setek, tak wi\u0119c obecno\u015b\u0107 dokument\u00f3w opatrzonych liczbami powy\u017cej 400 czy 500 nie powinna sugerowa\u0107, \u017ce zebranych materia\u0142\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej. Gdy uznano, \u017ce akcja dobieg\u0142a ko\u0144ca, ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0119, wraz z aktami sekretariatu, zabezpieczono konserwatorsko i zakopano w konwiach na mleko w remizie Stra\u017cy Po\u017carnej w Brwinowie. Po przej\u015bciu styczniowej ofensywy Armii Czerwonej zbi\u00f3r zosta\u0142 odkopany i przekazany do \u015bwie\u017co utworzonego Instytutu Zachodniego, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce znalaz\u0142 siedzib\u0119 w Poznaniu. W styczniu i lutym 1945 r. uzyskano \u2013 ju\u017c jawnie, dzi\u0119ki pomocy Polskiego Czerwonego Krzy\u017ca \u2013 dodatkowe relacje.<\/p>\n

Tymczasem, wci\u0105\u017c jeszcze w warunkach konspiracji, \u015brodowisko \u201eOjczyzny\u201d finalizowa\u0142o prace nad utworzeniem Instytutu Zachodniego. Nowa plac\u00f3wko naukowo-badacza zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w grudniu 1944 r. w Milan\u00f3wku, na zebraniu w domu zajmowanym przez Zygmunta Wojciechowskiego. W dyskusjach brali udzia\u0142 Edmund M\u0119clewski, Kiry\u0142 Sosnowski, Edward Serwa\u0144ski i wielu innych. Zachowa\u0142a si\u0119 niepodpisana notatka dotycz\u0105ca organizacji nowej plac\u00f3wki badawczej, autorstwa zapewne prof. Wojciechowskiego, przekazana Departamentowi Informacji i Prasy Delegatury Rz\u0105du na Kraj.<\/p>\n

Dzia\u0142acze \u201eOjczyzny\u201d uznali jednak, \u017ce w nowej rzeczywisto\u015bci istnienie Instytutu Zachodniego powinno zosta\u0107 zg\u0142oszone w\u0142adzom \u201ePolski lubelskiej\u201d. Funkcjonowanie instytutu naukowego w warunkach konspiracyjnych by\u0142o zreszt\u0105 niewyobra\u017calne ze wzgl\u0119d\u00f3w praktycznych.<\/p>\n

Dzi\u0119ki po\u015brednictwu rektora Uniwersytetu Warszawskiego Zygmunt Wojciechowski zosta\u0142 13 lutego 1945 r. przyj\u0119ty przez premiera kontrolowanego przez komunist\u00f3w Rz\u0105du Tymczasowego, Edwarda Os\u00f3bk\u0119-Morawskiego. Zawiadomi\u0142 go o powo\u0142aniu Instytutu i wr\u0119czy\u0142 memoria\u0142, wytyczaj\u0105cy g\u0142\u00f3wne kierunki dzia\u0142alno\u015bci plac\u00f3wki. Uzyska\u0142 zgod\u0119 i obietnic\u0119 zapewnienia \u015brodk\u00f3w finansowych. W kwietniu 1945 r. Instytutowi Zachodniemu przyznano siedzib\u0119 w Poznaniu.<\/p>\n

Prace Instytutu Zachodniego ruszy\u0142y z miejsca b\u0142yskawicznie. Pierwsze ksi\u0105\u017cki i zeszyty \u201ePrzegl\u0105du Zachodniego\u201d ukaza\u0142y si\u0119 w nak\u0142adem IZ ju\u017c w 1945 r. W\u015br\u00f3d kilku serii wydawniczych Instytutu Zachodniego ogromne znaczenie mia\u0142 mie\u0107 cykl Documenta Occupationis Teutonicae [Dokumenty okupacji niemieckiej], kt\u00f3rego komitet redakcyjny utworzyli wraz z Zygmuntem Wojciechowskim Kiry\u0142 Sosnowski oraz Karol Marian Pospieszalski.<\/p>\n

Jako tom pierwszy ukaza\u0142 si\u0119 jeszcze w 1945 r. w opracowaniu K. M. Pospieszalskiego memoria\u0142 hitlerowskiego G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego Instytutu Bada\u0144 Gospodarczych Die Bedeutung des Polen-Problems fur die Rustungswirtschaft Oberschlesiens [Znaczenie problemu polskiego dla przemys\u0142u zbrojeniowego G\u00f3rnego \u015al\u0105ska]. Dokument zosta\u0142 odnaleziony przez cz\u0142onka \u201eOjczyzny\u201d, Zdzis\u0142awa Jaroszewskiego. W s\u0142owie wst\u0119pnym do tego tomu komitet redakcyjny serii tak wy\u0142o\u017cy\u0142 swoje credo:<\/p>\n

\u201ePrzekazanie \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych potomno\u015bci jest spraw\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105. Historia jest bowiem akumulatorem narodowego do\u015bwiadczenia i energii. Nak\u0142ada na nas, \u017cyj\u0105cych \u015bwiadk\u00f3w najwi\u0119kszej wojny i najpotworniejszej okupacji szczeg\u00f3lne obowi\u0105zki. Nie wolno dopu\u015bci\u0107, by cho\u0107 cz\u0105stk\u0119 naszych dziej\u00f3w pokry\u0142a niepami\u0119\u0107\u201d [1. Memoria\u0142 pt. \u201eDie Bedeutung des Polen-Problems f\u00fcr die R\u00fcstrungswirtschaft Oberschlesiens\u201d wydany przez \u201eOberschlesisches Institut fur Wirtschaftsfrschung\u201d, oprac. K. M. Pospieszalski, Pozna\u0144 1<\/span>945, s. 9.]<\/p><\/blockquote>\n

Z inicjatywy Zygmunta Wojciechowskiego tom pierwszy Documenta Occupationis zosta\u0142 przes\u0142any przez G\u0142\u00f3wn\u0105 Komisj\u0119 Badania Zbrodni Niemieckich polskiej delegacji uczestnicz\u0105cej w procesie zbrodniarzy hitlerowskich przed Mi\u0119dzynarodowym Trybuna\u0142em Wojskowym w Norymberdze. Prokurator radziecki Lew Smirnow przedstawi\u0142 go Trybuna\u0142owi jako dokument ZSRR \u2013 282 [2. Der Prozess gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Milit\u00e4rsgerichtshof, vol. VIII, N\u00fcrnberg 1947, s. 273-277, opublikowany w obszernym fragmencie tam\u017ce, vol. XXXIX, s. 464-477.].<\/p>\n

Jednocze\u015bnie, od czerwca 1945 r., trwa\u0142y intensywne prace nad przygotowaniem do druku tomu drugiego Documenta Occupationis, kt\u00f3rym by\u0142a niniejsza ksi\u0105\u017cka. Redaktorem ca\u0142o\u015bci by\u0142 Edward Serwa\u0144ski. Nazwisko Ireny Trawi\u0144skiej zosta\u0142o dopisane, by uhonorowa\u0107 jej zas\u0142ugi podczas zbierania materia\u0142\u00f3w. Ksi\u0105\u017cka opu\u015bci\u0142a drukarni\u0119 19 kwietnia 1946 r.<\/p>\n

Tom zosta\u0142 wzbogacony 23 fotografiami ze zbioru archiwum fotograficznego Alfreda Mensebacha, cz\u0142onka tzw. Sprengkommando \u2013 jednego z oddzia\u0142\u00f3w wysadzaj\u0105cych w powietrze budynki Warszawy po st\u0142umieniu powstania. Ca\u0142y ten zbi\u00f3r zawiera 102 fotografie i jest do dzisiaj przechowywany w Archiwum II Wojny \u015awiatowej Instytutu Zachodniego (I.Z.Dok. IV \u2013 112) wraz z innymi, cennymi zdj\u0119ciami (w liczbie ok. 400), przedstawiaj\u0105cymi r\u00f3\u017cne wydarzenia z powstania<\/p>\n

Podobnie jak tom pierwszy serii, tak i ten zosta\u0142 wykorzystany w procesie norymberskim. Niekt\u00f3re protoko\u0142y zezna\u0144 i relacje \u015bwiadk\u00f3w w niej zamieszczone zosta\u0142y w tym przypadku odczytane przez prokuratora brytyjskiego, majora Elwyna Jonesa podczas przes\u0142uchania genera\u0142a-pu\u0142kownika Waffen SS Paula Haussera w dniu 5 sierpnia 1946 r. jako dokument 4042 PS[3. Der Prozess…, vol. XX, s. 415-418, przedrukowane tam\u017ce, vol. XXXIV, s. 103-108.].<\/p>\n

Warto zaznaczy\u0107, \u017ce materia\u0142y zebrane w ramach akcji \u201eIskra \u2013 Dog\u201d Edward Serwa\u0144ski wykorzysta\u0142 w dw\u00f3ch innych publikacjach zwartych. Jeszcze w 1946 r. nak\u0142adem Wydawnictwa Zachodniego (nie by\u0142a to oficyna Instytutu Zachodniego) ukaza\u0142 si\u0119 pod jego redakcj\u0105 i z jego wst\u0119pem Dulag 121 \u2013 Pruszk\u00f3w. Sierpie\u0144 \u2013 pa\u017adziernik 1944 roku. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej uko\u0144czy\u0142 trzeci tom zawieraj\u0105cy dokumenty zebrane w ramach akcji \u201eIskra-Dog\u201d. Ksi\u0105\u017cka mia\u0142a wkr\u00f3tce ukaza\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Instytucie Zachodnim, znalaz\u0142a si\u0119 w zapowiedziach wydawniczych, lecz aresztowanie Edwarda Serwa\u0144skiego uniemo\u017cliwi\u0142o wydanie. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 dopiero w 1965 r., w Instytucie Wydawniczym PAX pod tytu\u0142em \u017bycie w powsta\u0144czej Warszawie. Sierpie\u0144 \u2013 wrzesie\u0144 1944. Relacje \u2013 dokumenty.<\/p>\n

Ju\u017c w drugiej po\u0142owie 1947 r. resort bezpiecze\u0144stwa zainteresowa\u0142 si\u0119 \u015brodowiskiem \u201eOjczyzny\u201d, kt\u00f3re podejrzewano o kontynuowanie tajnej dzia\u0142alno\u015bci. W\u00f3wczas te\u017c nast\u0105pi\u0142y pierwsze aresztowania, na razie poza Poznaniem. Edward Serwa\u0144ski zosta\u0142 zatrzymany 20 marcu 1948 r., po wyj\u015bciu z Instytutu. Uczyniono to w dyskretny spos\u00f3b, gdy\u017c planowano zwerbowanie go jako agenta. Odm\u00f3wi\u0142, czego konsekwencj\u0105 by\u0142 areszt, brutalne przes\u0142uchiwania w \u015bledztwie, a p\u00f3\u017aniej proces, wraz z aresztowanymi w 1948 r. Kiry\u0142em Sosnowskim i Janem Jackiem Nikischem.<\/p>\n

Wyrok zapad\u0142 pod koniec sierpnia 1950 r. Wszyscy trzej oskar\u017ceni zostali uznani winnymi \u201edzia\u0142ania z zamiarem zmiany przemoc\u0105 ustroju Pa\u0144stwa Polskiego\u201d poprzez \u201eprzynale\u017cno\u015b\u0107 do nielegalnego zwi\u0105zku pod nazw\u0105 \u00bbOjczyzna\u00ab\u201d, utrzymywania kontakt\u00f3w z dzia\u0142aczami Stronnictwa Narodowego oraz zbierania wiadomo\u015bci o sytuacji w kraju \u201ena rzecz nielegalnego zwi\u0105zku tzw. \u00bbDelegatury Rz\u0105du\u00ab\u201d. Serwa\u0144ski zosta\u0142 skazany na siedem lat wi\u0119zienia; po uwzgl\u0119dnieniu amnestii wyrok zosta\u0142 zredukowany do 3,5 roku. Wyrok odsiadywa\u0142 w wi\u0119zieniu we Wronkach, zwolniony zosta\u0142 w pa\u017adzierniku 1951 r. M\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Instytutu Zachodniego, gdzie pracowa\u0142 ju\u017c do emerytury. Przez wiele lat pozostawa\u0142 jednak w kr\u0119gu zainteresowania pozna\u0144skiej bezpieki \u2013 tak\u017ce w latach siedemdziesi\u0105tych, zw\u0142aszcza gdy zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w akcj\u0119 zbierania \u015brodk\u00f3w na fundusz Komitetu Obrony Robotnik\u00f3w.<\/p>\n

W notatce z grudnia 1976 r. oficer S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa pisa\u0142:<\/p>\n

\u201eEdward Serwa\u0144ski jest nieprzejednanym wrogiem naszego ustroju o zdecydowanie reakcyjnych nacjonalistycznych pogl\u0105dach\u201d[4. Cyt. za: A. Pietrowicz, \u017bycie pod lup\u0105 bezpieki. Dzia\u0142ania aparatu bezpiecze\u0144stwa wobec Edwarda Serwa\u0144skiego, \u201ePami\u0119\u0107 i Sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d nr 1\/2009, s. 376.].<\/p><\/blockquote>\n

Na podstawie swym rozpraw naukowych Serwa\u0144ski uzyska\u0142 stopnie doktora i doktora habilitowanego, ale profesorem nadzwyczajnym zosta\u0142 dopiero w okresie \u201eSolidarno\u015bci\u201d, w 1981 r. Zmar\u0142 w r. 2000.<\/p>\n

Aresztowanie Edwarda Serwa\u0144skiego w 1948 r. wywo\u0142a\u0142o w Instytucie Zachodnim ogromne poruszenie; mia\u0142o te\u017c negatywne skutki dla zbior\u00f3w, zebranych podczas akcji \u201eIskra \u2013 Dog\u201d. W obawie przed rewizj\u0105 i konfiskat\u0105 tych materia\u0142\u00f3w, bezpo\u015bredni prze\u0142o\u017cony E. Serwa\u0144skiego w Instytucie, Karol M. Pospieszalski (w\u00f3wczas dr, p\u00f3\u017aniejszy profesor) zdecydowa\u0142 si\u0119 usun\u0105\u0107 t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji, kt\u00f3ra zawiera\u0142a najwi\u0119cej uwag o wymowie antyradzieckiej.<\/p>\n

Aresztowanie dw\u00f3ch czo\u0142owych pracownik\u00f3w Instytutu Zachodniego zbieg\u0142o si\u0119 z ograniczaniem dzia\u0142alno\u015bci plac\u00f3wki przez w\u0142adze. IZ postrzegano jako plac\u00f3wk\u0119 skupiaj\u0105c\u0105 osobisto\u015bci o pogl\u0105dach odleg\u0142ych od ideologii marksistowskiej, W sporz\u0105dzonej na polecenie Komitetu Centralnego PZPR \u201eNotatce w sprawie Instytutu Zachodniego\u201d prof. Juliusz Bardach pisa\u0142 w marcu 1952 r., \u017ce \u201epolitycznie Instytut jest opanowany ca\u0142kowicie przez grup\u0119 katolik\u00f3w, kt\u00f3rych skupi\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie prof. Wojciechowski\u201d, a nawet personel administracyjno-techniczny \u201ejest dobrany r\u00f3wnie\u017c pod k\u0105tem politycznego katolicyzmu\u201d.<\/p>\n

Bardach ubolewa\u0142, \u017ce \u201epartia nie ma \u017cadnego realnego wp\u0142ywu na prace Instytutu\u201d[6. Instytut Zachodni w dokumentach, wyb\u00f3r i oprac. A. Choniawko i Z. Mazur, Pozna\u0144 2006, s. 115.]. W sporz\u0105dzonym w listopadzie 1952 r. raporcie Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Publicznego w Poznaniu do centrali w Warszawie pisano:<\/p>\n

\u201eNa terenie tego\u017c Instytutu stanowiska osta\u0142y obsadzone przez aktyw b. \u2018Ojczyzny\u2019 i jej dalszy do\u0142owy personel tak samo wywodzi si\u0119 z tego samego \u015brodowiska. Do tego\u017c Instytutu nie przyjmuje si\u0119 inne osoby, jak uprzednio sprawdzone (…). Przyk\u0142adem s\u0142u\u017cy nam przyj\u0119cie wypuszczonego z wi\u0119zienia Serwa\u0144skiego Edwarda, kt\u00f3ry z miejsca po zwolnieniu zostaje zaanga\u017cowany do Instytutu\u201d[7. Cyt. za: A. Pietrowicz, \u017bycie pod lup\u0105 bezpieki, s. 366.].<\/p><\/blockquote>\n

Podj\u0119te jeszcze w 1952 r. wst\u0119pne decyzje o likwidacji plac\u00f3wki pozosta\u0142y jednak w zawieszeniu, cho\u0107 sytuacja finansowa z roku na rok pogarsza\u0142a si\u0119. W 1955 r., po \u015bmierci prof. Wojciechowskiego, powr\u00f3cono do plan\u00f3w likwidacji Instytutu. Uda\u0142o si\u0119 temu zapobiec dzi\u0119ki akcji grona uczonych z prof. Gerardem Labud\u0105 na czele. Instytut m\u00f3g\u0142 kontynuowa\u0107 swe badania, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych poczesne miejsce zaj\u0119\u0142o dokumentowanie i badanie zbrodni niemieckich na terenie okupowanych ziem polskich, w tym \u2013 na kartach kolejnych tom\u00f3w serii Documenta Occupationis.<\/p>\n

Wydane do tej pory tomy (jest ich szesna\u015bcie) poprzez publikacj\u0119 cz\u0119sto rozproszonych i trudno dost\u0119pnych materia\u0142\u00f3w archiwalnych, daj\u0105 rzeteln\u0105 podstaw\u0119 dla powstaj\u0105cych opracowa\u0144 i syntez historycznych. Seria zajmuje te\u017c szczeg\u00f3lne miejsce w \u015bwiatowej literaturze wydawnictw \u017ar\u00f3d\u0142owych i jest powszechnie uwa\u017cana za wa\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o okupacji niemieckiej w Polsce.<\/p>\n

\n

Wznowienie ksi\u0105\u017cki ukazuje si\u0119 jako reprint, w kszta\u0142cie w jakim zosta\u0142a wydana w 1946 r. Jako ok\u0142adk\u0119 wykorzystano obwolut\u0119 z pierwszego wydania. Dodano wst\u0119p, reprodukcje dw\u00f3ch dokument\u00f3w oraz kilkana\u015bcie fotografii z powstania, znajduj\u0105cych si\u0119 w zbiorach Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.<\/strong><\/p>\n

W trosce, by publikacja mog\u0142a dotrze\u0107 do mo\u017cliwie najwi\u0119kszego kr\u0119gu czytelnik\u00f3w, Instytut Zachodni na swej stronie internetowej www.iz.poznan.pl<\/a> udost\u0119pni bezp\u0142atnie elektroniczn\u0105 wersj\u0119 ksi\u0105\u017cki. Trwaj\u0105 prace nad przygotowaniem t\u0142umaczenia na j\u0119zyk angielski, kt\u00f3re w przysz\u0142ym roku zostanie r\u00f3wnie\u017c bezp\u0142atnie rozpowszechnione w wersji cyfrowej.<\/p>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ. Seria podzielona zosta\u0142a na \u201eDokumenty\u201d oraz \u201eMateria\u0142y\u201d.<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf:<\/strong> \u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d, nr 6\/2016: \u201eAkcja \u00bb<\/span>Iskra-Dog\u00ab<\/span> i ksi\u0105\u017cka \u00bb<\/span>Zbrodnia Niemiecka w Warszawie 1944 r.\u00ab<\/span>\u201d.<\/a><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/h3>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Instytut Zachodni wznawia publikacj\u0119, od kt\u00f3rej pierwszego i jedynego dot\u0105d wydania mija siedemdziesi\u0105t lat. Ta bodaj\u017ce najbardziej niezwyk\u0142a ksi\u0105\u017cka spo\u015br\u00f3d wszystkich, jakie w swych ponad siedemdziesi\u0119cioletnich [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":340,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[34,33,32,90,39],"class_list":["post-216","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-aresztowanie","tag-edward-serwanski","tag-iskra-dog","tag-reprint","tag-zbrodnia-niemiecka-w-warszawie-w-1944-r"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=216"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1385,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216\/revisions\/1385"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/340"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=216"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=216"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=216"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}