{"id":1776,"date":"2025-12-12T12:07:50","date_gmt":"2025-12-12T11:07:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=1776"},"modified":"2025-12-22T12:29:47","modified_gmt":"2025-12-22T11:29:47","slug":"niemieckie-obwieszczenia-z-pierwszych-tygodni-okupacji-w-poznaniu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2025\/12\/12\/niemieckie-obwieszczenia-z-pierwszych-tygodni-okupacji-w-poznaniu\/","title":{"rendered":"Niemieckie obwieszczenia z pierwszych tygodni okupacji w Poznaniu"},"content":{"rendered":"\r\n

Tu\u017c po zako\u0144czeniu wojny przekazana zosta\u0142a do Instytutu Zachodniego oryginalna niemiecka teczka zatytu\u0142owana \u201e\u00d6ffentliche Bekanntmachungen\u201d (Obwieszczenia publiczne). Odnale\u017a\u0107 w niej mo\u017cna 36 r\u00f3\u017cnego rodzaju obwieszcze\u0144 w\u0142adz okupacyjnych. Pod wzgl\u0119dem chronologicznym najwcze\u015bniejsze z nich pochodzi z 14 wrze\u015bnia, a najp\u00f3\u017aniejsze z 22 listopada 1939 r., obejm\u0105 one zatem okres pierwszych tygodni okupacji niemieckiej w Poznaniu. Zbi\u00f3r ten jest niejednolity, niekiedy wr\u0119cz przypadkowy, ale stanowi wa\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o do dziej\u00f3w pocz\u0105tk\u00f3w okupacji w Wielkopolsce. <\/strong><\/p>\r\n

Teczka przez ca\u0142y okres wojny znajdowa\u0142a si\u0119 prawdopodobnie w Elektrowni Miejskiej w Poznaniu, na co wskazuj\u0105 zachowane na pojedynczych dokumentach piecz\u0105tki. Obwieszczenia s\u0105 w dobrym stanie; mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce te konkretne egzemplarze nie by\u0142y, zgodnie z pierwotnym celem, wywieszane w miejscach publicznych, tylko przechowywane w tej teczce. Na niekt\u00f3rych egzemplarzach widnieje, obok piecz\u0105tki przedsi\u0119biorstwa i dzi\u015b zupe\u0142nie nieczytelnej parafki, adnotacja w j. niemieckim: \u201eZum Aushg\u201d (Zum Aushang) lub w j. polskim: \u201eWywiesi\u0107\u201d. Obecnie teczka wchodzi w sk\u0142ad zasobu archiwalnego IZ pod sygn. IZ Dok. I-171. Dok\u0142adniejsza analiza dokumentacji pozwala nam wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka temat\u00f3w.<\/p>\r\n

Niew\u0105tpliwe jednym z wa\u017cniejszych przechowywanych w teczce dokument\u00f3w jest dwuj\u0119zyczna odezwa Artura Greisera \u201eAn die Bev\u00f6lkerung!\/ Do ludno\u015bci!\u201d, w kt\u00f3rej informuje on o obj\u0119ciu administracji cywilnej przy dow\u00f3dztwie wojskowym w Poznaniu i okr\u0119gu pozna\u0144skim. Greiser pod gro\u017ab\u0105 kar wzywa do zachowania spokoju oraz stosowania si\u0119 do jego polece\u0144. SS-Brigadef\u00fchrer Greiser, w latach 1934-1939 prezydent Senatu Wolnego Miasta Gda\u0144sk, oficjalnie zosta\u0142 szefem zarz\u0105du cywilnego 14 wrze\u015bnia 1939 r. 26 pa\u017adziernika 1939 r., wraz ze zniesieniem zarz\u0105du wojskowego i wprowadzeniem administracji cywilnej, zosta\u0142 on namiestnikiem Rzeszy i gauleiterem w \u201eOkr\u0119gu Rzeszy Pozna\u0144\u201d (Reichsgau Posen<\/em>), kt\u00f3ry od stycznia 1940 r. do ko\u0144ca okupacji nosi\u0142 nazw\u0119 \u201eOkr\u0119g Rzeszy Kraj Warty\u201d (Reichstagu Wartheland<\/em>).<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 1. <\/strong>Przej\u0119cie w\u0142adzy cywilnej przy zarz\u0105dzie wojskowym. Odezwa Greisera.<\/p>\r\n

Z urz\u0119du Szefa Administracji Cywilnej pochodz\u0105 trzy dokumenty: 1) Rozporz\u0105dzenie o obrocie pieni\u0119\u017cnym (14.09.1939 r.); 2) Rozporz\u0105dzenie dla instytucji kredytowych (15.09.1939 r.) oraz 3) Rozporz\u0105dzenie o zakazie handlu z\u0142otem i o zaj\u0119ciu z\u0142ota (22.09.1939 r.). W my\u015bl tego pierwszego rozporz\u0105dzenia Greiser wprowadzi\u0142 mark\u0119 niemieck\u0105 jako jedyn\u0105 legaln\u0105 walut\u0119 na podleg\u0142ym mu obszarze oraz ustanowi\u0142 sztywny kurs przeliczeniowy: 1 marka niemiecka = 2 z\u0142ote polskie. Z kolei na mocy ostatniego z wymienionych rozporz\u0105dze\u0144 Niemcy skonfiskowali z\u0142oto na terenie pozna\u0144skiego okr\u0119gu wojskowego, nale\u017c\u0105ce do obywateli polskich. Greiser informuje tam o dzia\u0142alno\u015bci oddzia\u0142\u00f3w ochrony dewizowej (Devisenschutzkommando<\/em>), kt\u00f3re rabowa\u0142y z\u0142oto, pieni\u0105dze i kosztowne przedmioty ze skrytek bankowych.<\/p>\r\n

Trzy og\u0142oszenia wydane zosta\u0142y tak\u017ce przez w\u0142adze wojskowe. I tak, z 15 wrze\u015bnia 1939 r. pochodzi odezwa komendanta wojskowego miasta Pozna\u0144 genera\u0142a Maximiliana von Schenckendorffa o zwi\u0119kszeniu liczby zak\u0142adnik\u00f3w w zwi\u0105zku z oddaniem dzie\u0144 wcze\u015bniej strza\u0142u do niemieckiego \u017co\u0142nierza.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 2.<\/strong> Odezwa komendanta wojskowego miasta dotycz\u0105ca zak\u0142adnik\u00f3w.<\/p>\r\n

Z t\u0105 sam\u0105 dat\u0105 von Schenckendorff opublikowa\u0142 obwieszczenie, w kt\u00f3rym wprowadzono na terenie Poznania godzin\u0119 policyjn\u0105 od 19.00 wieczorem od 6.00 rano, a tak\u017ce zlikwidowano polsk\u0105 stra\u017c obywatelsk\u0105. Z 18 pa\u017adziernika 1939 r. pochodzi og\u0142oszenie dow\u00f3dcy okr\u0119gu wojskowego w Poznaniu genera\u0142a Alfreda von Vollarda-Bockleburga o bezwzgl\u0119dnym zakazie noszenia polskich mundur\u00f3w, cz\u0119\u015bci umundurowania lub wyposa\u017cenia \u201eby\u0142ej armii polskiej\u201d.<\/p>\r\n

Jednolit\u0105 pod wzgl\u0119dem tematycznym grup\u0119 stanowi\u0105 obwieszczenia \u201es\u0105du do spraw wyj\u0105tkowych\u201d (Sondergericht<\/em>), informuj\u0105ce o wykonanych na Polakach wyrokach \u015bmierci. Pierwsze z nich, datowane na 28 wrze\u015bnia 1939 r., informuje o egzekucji Jana G\u0142uchowskiego, oskar\u017conego o morderstwo Niemca i zdrad\u0119 stanu. Ostatnie z 10 listopada 1939 r. obwieszcza \u015bmier\u0107 trzech m\u0119\u017cczyzn skazanych \u201eza ci\u0119\u017ck\u0105 zdrad\u0119 stanu, pope\u0142nion\u0105 z broni\u0105\u201d.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 3.<\/strong> Dwa obwieszczenia S\u0105du Specjalnego w Poznaniu.<\/p>\r\n

Do te grupy zaliczy\u0107 mo\u017cna og\u0142oszenie o wykonaniu 23 wrze\u015bnia 1939 r. na Leszku Kwaszewskim kary \u015bmierci za posiadane broni. Wyrok wykonany zosta\u0142 przez \u201eS\u0105d Wojskowy\u201d (Feldkriegsgericht<\/em>). Og\u00f3\u0142em dysponujemy siedmioma dokumentami tego rodzaju.<\/p>\r\n

Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 dokumenty opublikowane przez Gerharda Schefflera, od 14 wrze\u015bnia 1939 r. niemieckiego komisarza miasta (Stadtkommissar<\/em>), a do 26 pa\u017adziernika tego roku \u2013 po ustanowieniu okupacyjnej administracji cywilnej \u2013 komisarycznego burmistrza miasta (B\u00fcrgermeister<\/em>). Obwieszczenia te dotycz\u0105 r\u00f3\u017cnych spraw, w du\u017cej mierze spraw meldunkowych, mieszkaniowych oraz gospodarczych. W pierwszych z nich pod wzgl\u0119dem chronologicznym (19.09.1939 r.) Scheffler wzywa\u0142 \u201ewszystkie osoby, kt\u00f3re schroni\u0142y si\u0119 z teren\u00f3w zaj\u0119tych przez wojska niemieckie do miasta Poznania\u201d do obowi\u0105zkowej rejestracji w jednym z trzech wskazanych punkt\u00f3w. Z kolei obwieszczeniem z 23 wrze\u015bnia 1939 r. nakaza\u0142 doprowadzenie do miejskich rze\u017ani byd\u0142a.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 4.<\/strong> Obwieszczenie komisarza miasta w sprawie konfiskaty byd\u0142a.<\/p>\r\n

Tego samego dnia komisarz miasta zobowi\u0105za\u0142 ponadto wszystkich niemieckich w\u0142a\u015bcicieli sklep\u00f3w do wywieszenia w widocznym miejsce szyldu \u201eDeutsches Gesch\u00e4ft\u201d (Sklep niemiecki). Do Volksdeutsch\u00f3w skierowane zosta\u0142o te\u017c obwieszczenie Greisera z 27 pa\u017adziernika 1939 r., zach\u0119caj\u0105ce do wst\u0105pienia w szeregi Niemieckiego Frontu Pracy (Deutsche Arbeitsfront<\/em>).<\/p>\r\n

Kilka dokument\u00f3w dotyczy spraw mieszkaniowych. Znale\u017a\u0107 tu mo\u017cna m.in. og\u0142oszenia Miejskiego Urz\u0119du Kwaterunkowego (St\u00e4dtisches Quartieramt<\/em>), wzywaj\u0105ce do przekazywania w\u0142adzom okupacyjnym mieszka\u0144 czteropokojowych i wi\u0119kszych oraz umeblowanych pokoi.<\/p>\r\n

Przy omawianiu tej grupy dokument\u00f3w wspomnie\u0107 nale\u017cy o zarz\u0105dzonej przez Schefflera 25 wrze\u015bnia 1939 r. obowi\u0105zkowej rejestracji mieszka\u0144c\u00f3w Poznania, poniewa\u017c sta\u0142a si\u0119 ona podstaw\u0105 do wprowadzenia niemieckiej listy narodowo\u015bciowej (Deutsche Volksliste<\/em>) w mie\u015bcie.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 5.<\/strong> Obowi\u0105zkowa rejestracja mieszka\u0144c\u00f3w miasta.<\/p>\r\n

25 pa\u017adziernika 1939 r. komisarz miasta wyda\u0142 za\u015b obwieszczenie, w kt\u00f3rym wzywa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w miasta do zg\u0142aszania \u201eos\u00f3b narodowo\u015bci niemieckiej z terenu miasta Posen\u201d. Na 22 listopada 1939 r. datowane jest z kolei obwieszczenie o zmianie nazw dzielnic miasta. Na dokumencie wyszczeg\u00f3lniono nazwy oryginalne oraz nowe, niemieckie.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 6.<\/strong> Germanizacja nazw dzielnic miasta.\u00a0<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.<\/strong><\/p>\r\n

Pobierz jako .pdf: \u00a0<\/strong>„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 47\/2025: Niemieckie obwieszczenia z pierwszych tygodni okupacji w Poznaniu<\/a>.<\/a><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tu\u017c po zako\u0144czeniu wojny przekazana zosta\u0142a do Instytutu Zachodniego oryginalna niemiecka teczka zatytu\u0142owana \u201e\u00d6ffentliche Bekanntmachungen\u201d (Obwieszczenia publiczne). Odnale\u017a\u0107 w niej mo\u017cna 36 r\u00f3\u017cnego rodzaju obwieszcze\u0144 w\u0142adz [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1791,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[22,172,85,100,15,171],"class_list":["post-1776","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-arthur-greiser","tag-gerhard-scheffler","tag-germanizacja","tag-obwieszczenia","tag-poznan","tag-sad-specjalny"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1776"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1776\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1795,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1776\/revisions\/1795"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1791"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}