{"id":1765,"date":"2025-08-27T10:16:36","date_gmt":"2025-08-27T08:16:36","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=1765"},"modified":"2025-08-27T10:16:36","modified_gmt":"2025-08-27T08:16:36","slug":"z-pamietnika-szabrownika-czyli-o-nieudanej-wyprawie-na-miedzyrzecz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2025\/08\/27\/z-pamietnika-szabrownika-czyli-o-nieudanej-wyprawie-na-miedzyrzecz\/","title":{"rendered":"Z pami\u0119tnika szabrownika,
czyli o nieudanej wyprawie na Mi\u0119dzyrzecz"},"content":{"rendered":"\r\n

Zajmowanie ziem przy\u0142\u0105czonych do Polski w wyniku II wojny \u015bwiatowej, propagandowo zwanych Ziemiami Odzyskanymi, by\u0142o zadaniem trudnym ze wzgl\u0119du na kilka czynnik\u00f3w. Jednym z tych, kt\u00f3ry wp\u0142yn\u0105\u0142\u00a0 negatywnie na ten proces i jednocze\u015bnie na trwa\u0142e zapisa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci i wspomnieniach osadnik\u00f3w, by\u0142 szaber. Chodzenie na szaber, szabrowanie, szaberplace \u2013 to poj\u0119cia, kt\u00f3re jednoznacznie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z opowie\u015bci\u0105 o Ziemiach Odzyskanych. W zasobach Instytutu Zachodniego znajduj\u0105 si\u0119 wspomnienia jednego z szabrownik\u00f3w, kt\u00f3ry do\u0142\u0105czy\u0142 do paraj\u0105cej si\u0119 tym zaj\u0119ciem grupy i wyruszy\u0142 w 1945 r. do Mi\u0119dzyrzecza. Jego losy pokazuj\u0105 trudn\u0105 sytuacj\u0119 na Ziemiach Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych w 1945 r. oraz niecodzienne koleje losu szabrownika.<\/strong><\/p>\r\n

Poj\u0119cie szabru nie pojawi\u0142o si\u0119 w 1945 r. i w\u0142a\u015bciwie nie by\u0142o niczym nowym. Ju\u017c we wcze\u015bniejszych epokach marginalizowane spo\u0142ecznie grupy szabrowa\u0142y bezpa\u0144skie mienie w okresach spo\u0142ecznych niepokoj\u00f3w, a w czasie II wojny \u015bwiatowej zjawisko to by\u0142o do\u015b\u0107 powszechne. Jednak skala szabrownictwa przy zajmowaniu przez Polak\u00f3w Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych (ZZiP) by\u0142a, wed\u0142ug wspomnie\u0144 osadnik\u00f3w, ogromna. W nag\u0142a\u015bniaj\u0105cej problem \u00f3wczesnej prasie pisano o \u201efali zarazy\u201d czy \u201egor\u0105czce z\u0142ota\u201d, kt\u00f3ra opanowa\u0142a szabrownik\u00f3w. Sytuacj\u0119 szabrownictwa pr\u00f3bowa\u0142o uregulowa\u0107 pa\u0144stwo, surowo karz\u0105c za wyw\u00f3z mienia z ziem przy\u0142\u0105czonych. Jednak w\u0142adze pa\u0144stwowe dopiero 6 maja 1945 r. uchwali\u0142y ustaw\u0119 o maj\u0105tkach opuszczonych i porzuconych, kt\u00f3ra normowa\u0142a niekt\u00f3re kwestie dotycz\u0105ce w\u0142asno\u015bci mienia na by\u0142ych terenach niemieckich. Kolejne nowelizacje prawa i wprowadzane sankcje nie zapobieg\u0142y pladze szabru, jaka dotkn\u0119\u0142a ZZiP.\u00a0<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 1. <\/strong>Plac Grunwaldzki we Wroc\u0142awiu \u2013 jeden z najwi\u0119kszych szaberplac\u00f3w, 1947 r., fot. J. Bu\u0142hak<\/p>\r\n

Mimo wielu zachowanych relacji, niewiele os\u00f3b przyznaje si\u0119 do udzia\u0142u w tego typu procederze. Nierzadko we wspomnieniach mowa jest o szabrownikach ocenianych raczej negatywnie. O mieniu przej\u0119tym po poprzednich, niemieckich, w\u0142a\u015bcicielach, autorzy wspomnie\u0144 cz\u0119sto pisz\u0105 z poczuciem wstydu lub konieczno\u015bci\u0105 uzasadnienia takich posuni\u0119\u0107 trudnymi warunkami bytowymi.<\/p>\r\n

Tym bardziej wi\u0119c zwraca uwag\u0119 wspomnienie 31-letniego m\u0119\u017cczyzny, mieszka\u0144ca Mi\u0119dzyrzecza, kt\u00f3ry przes\u0142a\u0142 swoje wspomnienie na konkurs rozstrzygni\u0119ty przez Instytut Zachodni w 1957 r. (sygn. P-69). Wspomnienie zatytu\u0142owane \u201ePionierzy! Jed\u017acie na Zach\u00f3d budowa\u0107 now\u0105 Polsk\u0119\u201d zawiera opis funkcjonowania szajki szabrownik\u00f3w, kt\u00f3rzy z Poznania wyprawiali si\u0119 regularnie na Ziemie Odzyskane. Dziewi\u0119tnastoletni w\u00f3wczas ch\u0142opak do\u0142\u0105czy\u0142 do szajki za spraw\u0105 porozumienia mi\u0119dzy jego ojcem a cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry przewodzi\u0142 grupie i podczas s\u0105siedzkiej wizyty zaproponowa\u0142 \u201emo\u017ce by\u015bcie tak syna na zach\u00f3d wys\u0142ali \u2013 troch\u0119 szaberku nie zaszkodzi, tak nic nie robi tylko \u0142azi po ulicach\u201d. Dzi\u0119ki temu wspomnieniu pozna\u0107 mo\u017cemy m.in. spos\u00f3b organizacji wyprawy na szaber.<\/p>\r\n

Podr\u00f3\u017c z Poznania do Zb\u0105szynka odbywa\u0142a si\u0119 transportem wojskowym, w ukryciu mi\u0119dzy stoj\u0105cymi w wagonie beczkami. Towarzysz podr\u00f3\u017cy wskaza\u0142 m\u0142odemu ch\u0142opakowi miejsce i udzieli\u0142 instrukcji, ale podr\u00f3\u017cowano oddzielnie. Poniewa\u017c by\u0142a to pierwsza jego wyprawa, ch\u0142opak zosta\u0142 poinstruowany, aby w przypadku zatrzymania w trakcie podr\u00f3\u017cy t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jedzie naprzeciw ojcu, powracaj\u0105cemu z niemieckiej niewoli. Podr\u00f3\u017c ze Zb\u0105szynka do Mi\u0119dzyrzecza mia\u0142a odby\u0107 si\u0119 ju\u017c pieszo (31 km).<\/p>\r\n

W drodze szabrownicy natrafili na stacjonuj\u0105cych \u017co\u0142nierzy radzieckich, kt\u00f3rzy chcieli skontrolowa\u0107 podr\u00f3\u017cuj\u0105cych. Wyja\u015bnie\u0144 podj\u0105\u0142 si\u0119 s\u0105siad naszego bohatera, legitymuj\u0105c si\u0119 sporz\u0105dzonymi maszynowym pismem dokumentami opatrzonymi urz\u0119dowymi piecz\u0119ciami (trudno stwierdzi\u0107 co to by\u0142y za dokumenty ani czy by\u0142y autentyczne), jednak: \u201ePo kr\u00f3tkiej wymianie s\u0142\u00f3w w j\u0119zyku rosyjskim, patrol zabra\u0142 [\u2026] na obr\u0119b ich zakwaterowania. Mnie jednak pozostawili bez s\u0142owa. Nie wiedzia\u0142em co mam robi\u0107\u201d. Ch\u0142opak postanowi\u0142 pod\u0105\u017cy\u0107 za swoim kompanem, jednak mimo pr\u00f3\u015bb i t\u0142umacze\u0144 zosta\u0142 cofni\u0119ty przez \u017co\u0142nierzy radzieckich. Ostatecznie zdecydowa\u0142 si\u0119 kontynuowa\u0107 podr\u00f3\u017c do Mi\u0119dzyrzecza samodzielnie, czemu towarzyszy\u0142 ogromny strach i niepewno\u015b\u0107. Noc sp\u0119dzi\u0142 zamkni\u0119ty si\u0119 wraz z ca\u0142ym dobytkiem w stoj\u0105cym w opuszczonej chacie kredensie. Dalsz\u0105 drog\u0119 do Mi\u0119dzyrzecza przeby\u0142 \u201ena gap\u0119\u201d podczepiwszy si\u0119 do ci\u0105gni\u0119tego przez traktor wozu, na kt\u00f3rym jecha\u0142a rodzina zmierzaj\u0105ca do Mi\u0119dzyrzecza. Tak opisa\u0142 swoje wra\u017cenia po dotarciu do celu:\u00a0 \u201ePrzemierza\u0142em teraz krokami ulic\u0119 miasta zagl\u0105daj\u0105c do ka\u017cdego parterowego okna. We wszystkich jednak, widzia\u0142em ten sam obraz szmaty, papier, pierze, ksi\u0105\u017cki i rozbite, porostawiane w r\u00f3\u017cne strony meble\u201d.<\/p>\r\n

Wspomnienia nie precyzuj\u0105 kiedy m\u0142ody cz\u0142owiek dotar\u0142 do Mi\u0119dzyrzecza. By\u0142o to wiosn\u0105 1945 r. W trakcie dzia\u0142a\u0144 wojennych Mi\u0119dzyrzecz nie ucierpia\u0142 znacz\u0105co, a powa\u017cne zniszczenia w centrum miasta by\u0142y efektem przej\u015bcia i stacjonowania Armii Czerwonej. Na podstawie znajduj\u0105cego si\u0119 we wspomnieniach opisu oraz podj\u0119tego zatrudnienia mo\u017cemy przyj\u0105\u0107, \u017ce bohater wspomnie\u0144 dotar\u0142 do miasta nie wcze\u015bniej ni\u017c w kwietniu 1945 r. (Pa\u0144stwowe Przedsi\u0119biorstwo Traktor\u00f3w i Maszyn Rolniczych powo\u0142ano na mocy dekretu z dnia 30 marca 1945 r., Dz. U. nr 11 poz. 60). Jego relacja dotyczy drugiej fali szabru, czyli raczej tego drobnego, jeszcze niezorganizowanego w spos\u00f3b profesjonalny (wed\u0142ug klasyfikacji M. Zaremby, zob. Wielka Trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys<\/em>, Krak\u00f3w 2012).<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 2. <\/strong>Odgruzowywanie Mi\u0119dzyrzecza, 1947 r., fot. E. Kitzmann<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 3.<\/strong> Odgruzowywanie Mi\u0119dzyrzecza, 1947 r., fot. E. Kitzmann<\/p>\r\n

Opr\u00f3cz opisu miasta oraz w\u0142asnych los\u00f3w, m\u0142odzieniec wspomina o wr\u0119czanych po drodze \u0142ap\u00f3wkach (kolejarzowi za wskazanie w\u0142a\u015bciwego poci\u0105gu do transportu), spotkanych w trasie ludziach oraz porzuconych wzd\u0142u\u017c drogi dzieci\u0119cych w\u00f3zkach i walizkach, daj\u0105c obraz chaosu, jaki panowa\u0142 na tych terenach w okresie tu\u017cpowojennego zam\u0119tu. We wspomnieniu du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119ca swoim emocjom z pierwszych dni pobytu na Ziemiach Odzyskanych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych dominuje strach cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ruszy\u0142 w nieznane. Strach podczas podr\u00f3\u017cy zwi\u0105zany by\u0142 m.in. z obawami o natkni\u0119cie si\u0119 na miny, bomby i Niemc\u00f3w. Po podj\u0119ciu decyzji o pozostaniu w Mi\u0119dzyrzeczu i rozpocz\u0119ciu pracy, strach towarzyszy\u0142 spotkaniom z \u017co\u0142nierzami radzieckimi, kt\u00f3rzy – jak relacjonowa\u0142 – grozili broni\u0105 jemu samemu, jak i dzia\u0142aj\u0105cym w terenie Polakom: \u201eZ samochodu wyskoczy\u0142 rosyjski oficer wykrzykuj\u0105c nie zrozumia\u0142e zdania w j\u0119zyku rosyjskim, wskazuj\u0105c od czasu do czasu na stoj\u0105cy, traktor, wyci\u0105gn\u0105\u0142 rewolwer przyk\u0142ada\u0142 do g\u0142owy to mnie to kierownikowi krzycz\u0105c: \u00abubiju was\u00bb. Nie rozumia\u0142em nie z tego, budowa\u0107 now\u0105 Polsk\u0119 a tu przyk\u0142adaj\u0105 bron do g\u0142owy i chc\u0105 nas strzela\u0107\u201d.<\/p>\r\n

M\u0119\u017cczyzna do\u015b\u0107 sugestywnie przedstawia sprawy i rzeczy, kt\u00f3re w 1945 r. mocno dziwi\u0142y m\u0142odego cz\u0142owieka, a z perspektywy czasu sta\u0142y si\u0119 dla niego jasne. Jedn\u0105 z takich spraw by\u0142o np. zwo\u017cenie \u201estarych grat\u00f3w\u201d do swoich nowych dom\u00f3w, czyli powszechny szaber i przejmowanie mienia poniemieckiego. Co ciekawe, szabrem w tych wspomnieniach jest okre\u015blane zar\u00f3wno przejmowanie mienia w celach zarobkowych, jak i wyposa\u017canie zaj\u0119tych dom\u00f3w mieniem zwiezionym z innych miejsc.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 4. <\/strong>Odgruzowywanie Mi\u0119dzyrzecza, 1947 r., fot. E. Kitzmann<\/p>\r\n

M\u0142odzieniec, kt\u00f3ry ruszy\u0142 na Ziemie Odzyskane pocz\u0105tkowo z nastawieniem na zysk, po nieudanej pr\u00f3bie szabru zarobkowego przyst\u0105pi\u0142 do niesienia pomocy w urz\u0105dzaniu si\u0119 polskim osadnikom, kt\u00f3rzy zwozili \u201esw\u00f3j szaberek\u201d do nowych miejsc zamieszkania. Ju\u017c drugiego dnia podj\u0105\u0142 prac\u0119 przy delegowanym z Poznania organizatorze stacji traktor\u00f3w, kt\u00f3rego spotka\u0142 po przybyciu do miasta i za kt\u00f3rego porad\u0105 pozosta\u0142 w Mi\u0119dzyrzeczu. Wkr\u00f3tce za\u0142o\u017cy\u0142 rodzin\u0119 \u2013 w momencie pisania wspomnie\u0144 by\u0142 \u017conaty, mia\u0142 troje dzieci i wed\u0142ug przes\u0142anej ankiety nie planowa\u0142 opuszcza\u0107 Mi\u0119dzyrzecza. W swoich wspomnieniach nieco nostalgicznie ocenia stracone szanse na popraw\u0119 w\u0142asnej sytuacji materialnej, jednak z wyra\u017an\u0105 dum\u0105 zaznacza, \u017ce mimo mo\u017cliwo\u015bci nie podj\u0105\u0142 si\u0119 zarobkowego handlu mieniem poniemieckim, ale zagospodarowywa\u0142 Ziemie Odzyskane z przekonaniem o s\u0142uszno\u015bci takiego post\u0119powania: \u201eTak – teraz rozumiem, \u017ce nie wozi\u0142em, mebli, maszyn, odzie\u017cy tak jak [\u2026] i inni. By\u0142em wierny afiszowi, budowa\u0142em tu na Ziemiach Odzyskanych now\u0105 Polsk\u0119\u201d. Wspomnienie to jest jednym z wielu \u015bwiadectw pionier\u00f3w Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, kt\u00f3rzy w niesamowicie trudnych warunkach znale\u017ali si\u0119 na ziemiach przy\u0142\u0105czonych do Polski po II wojnie \u015bwiatowej i zacz\u0119li tam budowanie nowych struktur pa\u0144stwa.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.<\/strong><\/p>\r\n

Pobierz jako .pdf: \u00a0<\/strong>„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 46\/2025: Z pami\u0119tnika szabrownika, czyli o nieudanej wyprawie na Mi\u0119dzyrzecz<\/a>.<\/a><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zajmowanie ziem przy\u0142\u0105czonych do Polski w wyniku II wojny \u015bwiatowej, propagandowo zwanych Ziemiami Odzyskanymi, by\u0142o zadaniem trudnym ze wzgl\u0119du na kilka czynnik\u00f3w. Jednym z tych, kt\u00f3ry [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":1761,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[170,168,169,139],"class_list":["post-1765","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-miedzyrzecz","tag-szaber","tag-szabrownictwo","tag-ziemie-odzyskane"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1765"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1771,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1765\/revisions\/1771"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1761"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}