{"id":1733,"date":"2025-04-30T11:09:58","date_gmt":"2025-04-30T09:09:58","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=1733"},"modified":"2025-04-30T11:11:48","modified_gmt":"2025-04-30T09:11:48","slug":"wizya-greisera-w-trzech-powiatach-kraju-warty-w-1941-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2025\/04\/30\/wizya-greisera-w-trzech-powiatach-kraju-warty-w-1941-roku\/","title":{"rendered":"Wizyta Greisera w trzech powiatach Kraju Warty w 1941 roku"},"content":{"rendered":"\r\n

Jednym z element\u00f3w sprawowania w\u0142adzy przez Arthura Greisera, namiestnika Rzeszy i gauleitera w Kraju Warty, by\u0142y regularne wizyty w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach okr\u0119gu. Greiser kontrolowa\u0142 w ten spos\u00f3b podlegaj\u0105cych mu niemieckich landrat\u00f3w i burmistrz\u00f3w oraz instytucje pa\u0144stwowe i partyjne. Podr\u00f3\u017ce te mia\u0142y wymiar polityczno-propagandowy, <\/strong>s\u0142u\u017c\u0105cy przede wszystkim propagowaniu rzekomej wy\u017cszo\u015bci cywilizacyjnej i rasowej niemieckich \u201epan\u00f3w\u201d. <\/strong><\/p>\r\n

W dniach od 1 do 4 maja 1941 r. Greiser przebywa\u0142 w trzech powiatach okupowanej Wielkopolski \u2013 ko\u015bcia\u0144skim (Kreis Kosten), leszczy\u0144skim (Kreis Lissa) oraz rawickim (Kreis Rawitsch). W podr\u00f3\u017cy towarzyszy\u0142 mu m.in. dr Viktor B\u00f6ttcher, prezes rejencji pozna\u0144skiej w Kraju Warty, prywatnie kolega Greisera z czas\u00f3w gda\u0144skich. Bezpo\u015brednim powodem wizyty w tym regionie by\u0142o wprowadzenie na urz\u0105d nowego landrata w Rawiczu (Rawitsch). 4 maja 1941 r. funkcj\u0119 t\u0119 Greiser powierzy\u0142 dr. Erwinowi Olsenowi. W nazistowskiej uroczysto\u015bci udzia\u0142 wzi\u0119li landraci z s\u0105siednich powiat\u00f3w \u2013 dr Helmut Liese z Ko\u015bciana (Kosten) oraz Karl Wollner z Leszna (Lissa).<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 1.<\/strong> Wprowadzenie nowego landrata w Rawiczu. Pierwszy od lewej siedzi Liese, landrat w Ko\u015bcianie, dalej Wollner, landrat w Lesznie, Olsen, nowy landrat w Rawiczu oraz Greiser. Fot. „Ostdeutscher Beobachter”, 5 V 1941 r.\u00a0<\/p>\r\n

Podr\u00f3\u017c Greisera i jego \u015bwity rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w Ko\u015bcianie, gdzie gauleiter Kraju Warty rok wcze\u015bniej<\/a> \u2013 20 kwietnia 1940 r. \u2013 otworzy\u0142 w budynkach zlikwidowanego Szpitala Psychiatrycznego garnizon wojsk niemieckich oraz Szko\u0142\u0119 Podoficersk\u0105 Wojsk L\u0105dowych (Unteroffiziervorschule des Heeres<\/em>). Greisera podj\u0105\u0142 wspomniany landrat Liese, cechuj\u0105cy si\u0119 wyj\u0105tkowo antypolskim nastawieniem. W cyklicznych raportach przesy\u0142anych do w\u0142adz niemieckich w Poznaniu Liese wyra\u017ca\u0142 si\u0119 z aprobat\u0105 o publicznej egzekucji o\u015bmiu Polak\u00f3w na ko\u015bcia\u0144skim Rynku 2 pa\u017adziernika 1939 r., poniewa\u017c, jak pisa\u0142, \u201ewywo\u0142a\u0142a ona odpowiednie wra\u017cenie na miejscowej ludno\u015bci\u201d. Znany by\u0142 z organizowania pozorowanych egzekucji m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn, chc\u0105c w ten spos\u00f3b wymusi\u0107 informacje o kryj\u00f3wkach broni. Uwa\u017ca\u0142 te\u017c, \u017ce z jego powiatu powinni zosta\u0107 wysiedleni wszyscy polscy m\u0119\u017cczy\u017ani w wieku do 30 lat, poniewa\u017c tylko tak mo\u017cna by\u0142o unikn\u0105\u0107 ryzyka \u201epowyrzynania\u201d miejscowych Niemc\u00f3w. G\u0142\u00f3wnym przedmiotem rozm\u00f3w Greisera z landratem by\u0142y najpewniej przesiedlenia Niemc\u00f3w do powiatu i post\u0119py w \u201edziele umacniania niemczyzny\u201d. W tym czasie trwa\u0142y bowiem przesiedlenia i nasiedlenia Niemc\u00f3w z by\u0142ych wschodnich wojew\u00f3dztw Polski (Wo\u0142ynia, Galicji, Podlasia) w Kraju Warty. Niemcy wo\u0142y\u0144scy, jak ich zbiorczo nazywano, dostawali gospodarstwa po wysiedlanych Polakach. W miejscowo\u015bci Parz\u0119czewo (podczas okupacji Partenau) Greiser odwiedzi\u0142 wzorowe gospodarstwo rodziny wo\u0142y\u0144skich przesiedle\u0144c\u00f3w. Zreszt\u0105 na trasie objazdu we wszystkich trzech powiatach znalaz\u0142o si\u0119 kilka \u201ewiosek przesiedle\u0144czych\u201d. Z kolei w Kotuszu (Treulande<\/em>) pod Ko\u015bcianem namiestnik Greiser spotka\u0142 si\u0119 z miejscowymi Niemcami, kt\u00f3rzy ugo\u015bcili go w Domu Niemieckim (Deutsches Haus). Wizyt\u0119 tutaj z\u0142o\u017cy\u0142 nieprzypadkowo, poniewa\u017c Kotusz, wie\u015b lokowana na prawie ol\u0119derskim, by\u0142a uwa\u017cana za \u201epradawne\u201d niemieckie dziedzictwo, \u201ewierne\u201d (treu<\/em>) \u201eniemieckiej krwi i ziemi\u201d (st\u0105d te\u017c okupacyjna nazwa wsi nadana w 1940 r.).<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 2.<\/strong> Greiser w Lesznie, 2 V 1941 r. (IZ Dok. IV-1)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 3.<\/strong> Greiser w Lesznie, 2 V 1941 r. Z prawej strony, w p\u0142aszczu, Viktor B\u00f6ttcher. (IZ Dok. IV-1)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 4.<\/strong> Greiser w Lesznie, 2 V 1941 r. Na pierwszym planie Viktor B\u00f6ttcher. (IZ Dok. IV-1)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Podczas spotka\u0144 z Niemcami Greiser nawo\u0142ywa\u0142 ich do pracy w nowej niemieckiej ojczy\u017anie. Podkre\u015bla\u0142, \u017ce \u201epo zwyci\u0119stwie miecza, przychodzi praca z p\u0142ugiem\u201d, co by\u0142o odwo\u0142aniem do g\u0142\u00f3wnego ideologicznego has\u0142a propagowanego w\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w w Kraju Warty. 1 maja 1940 r. podczas wieczornego wiecu w Ko\u015bcianie m\u00f3wi\u0142: \u201eTa ziemia nie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 nigdy obc\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105. Zwyci\u0119stwo miecza b\u0119dzie dopiero wtedy mia\u0142o sens, gdy b\u0119d\u0105 mu towarzyszy\u0107 zwyci\u0119stwo p\u0142uga i zwyci\u0119stwo pracy. Zdecydowanie i jako panowie musimy wyst\u0105pi\u0107 przeciwko obcej narodowo\u015bci, kt\u00f3ra nie mo\u017ce sta\u0107 nigdy w\u0142a\u015bcicielem tej ziemi\u201d. Dalej twierdzi\u0142 wobec zebranej publiczno\u015bci, \u017ce \u201esi\u0142a tw\u00f3rczego czynu\u201d i \u201eniemiecki duch\u201d upowa\u017cniaj\u0105 Niemc\u00f3w do wy\u017cszo\u015bci wobec innych narod\u00f3w. Radykalizm tych hase\u0142 opiera\u0142 si\u0119 te\u017c na zerwaniu z polityk\u0105 prusk\u0105 prowadzon\u0105 w okresie zabor\u00f3w. Podczas przemowy w Rawiczu Greiser otwarcie krytykowa\u0142 jej kompromisowy wobec Polak\u00f3w wymiar. Pod jego przewodnictwem prowadzona mia\u0142a by\u0107 zupe\u0142nie odmienna polityka, kt\u00f3rej celem by\u0142o \u201estworzenie nowego niemieckiego cz\u0142owieka\u201d, z przekona\u0144 i ducha w pe\u0142ni narodowosocjalistycznego, jedynego \u201epana tej ziemi\u201d.<\/p>\r\n

Na wiecu w Ko\u015bcianie Greiser wspomnia\u0142 ponadto \u201e60 tys. pomordowanych Niemc\u00f3w\u201d, nawi\u0105zuj\u0105c tym samym bezpo\u015brednio do k\u0142amliwych tez propagandy niemieckiej o znacznej liczbie Volksdeutsch\u00f3w, kt\u00f3rzy stali si\u0119 rzekomo \u201eofiarami polskiego terroru\u201d we wrze\u015bniu 1939 r. By\u0142 to wa\u017cny propagandowo aspekt podr\u00f3\u017cy. Greiser nie tylko odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do tych wydarze\u0144, ale przyk\u0142adowo w Go\u0142anicach (Gollmitz) pod Lesznem odwiedzi\u0142 gospodarstwo Niemki, kt\u00f3rej m\u0105\u017c zgin\u0105\u0142 w 1939 r. W imieniu Hitlera przekaza\u0142 on wdowie czek na odbudow\u0119 domu i gospodarstwa w wysoko\u015bci 20 tys. marek, o czym entuzjastyczne donosi\u0142a nazistowska prasa.<\/p>\r\n

Opr\u00f3cz spotka\u0144 z lokalnymi w\u0142adzami i miejscowymi Niemcami Greiser ch\u0119tnie odwiedza\u0142 tak\u017ce zak\u0142ady przemys\u0142owe. W Ko\u015bcianie wizytowa\u0142 zak\u0142ady tytoniowe, w Przysiece Polskiej (Deutsch-Pressen) pod Ko\u015bcianem cegielni\u0119 i fabryk\u0119 klinkieru, a w Lesznie Fabryk\u0119 Cukr\u00f3w \u201eKanold\u201d, gdzie m\u00f3g\u0142 zaobserwowa\u0107 proces produkcyjny. Wszystkie wymienione zak\u0142ady zosta\u0142y przej\u0119te przez Niemc\u00f3w, a ich prawowici w\u0142a\u015bciciele wyw\u0142aszczeni i przewa\u017cnie wysiedleni. Dla Greisera by\u0142y to jednak przede wszystkim przyk\u0142ady na potwierdzenie tezy o niemieckiej gospodarno\u015bci, kt\u00f3ra przyczyni\u0142a si\u0119 do rozwoju gospodarki Kraju Warty po 20 latach zastoju, jak nachalnie powtarzano.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 5.<\/strong> Greiser w Lesznie, 2 V 1941 r. Wizyta w zak\u0142adach „Kanold”. (IZ Dok. IV-1)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 6.<\/strong> Greiser w Lesznie, 2 V 1941 r. Wizyta w zak\u0142adach „Kanold”. (IZ Dok. IV-1)<\/p>\r\n

Podr\u00f3\u017ce Greisera po Kaju Warty by\u0142y szczeg\u00f3\u0142owo relacjonowane w okupacyjnej prasie. Artyku\u0142om prasowym towarzyszy\u0142y niekiedy fotografie. W przypadku tej podr\u00f3\u017cy w \u201eOstdeutscher Beobachter\u201d, g\u0142\u00f3wnym niemieckim dzienniku w Kraju Warty, opublikowano zdj\u0119cia z wizyty w \u015amiglu w powiecie ko\u015bcia\u0144skim oraz z wprowadzenia landrata Olsena na urz\u0105d w Rawiczu. Uzupe\u0142niaj\u0105cym \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym jest osiem fotografii dokumentuj\u0105cych wizyt\u0119 Greisera w Lesznie 2 maja 1941 r. Fotografie te zosta\u0142y naklejone dwustronnie na kart\u0119 albumu. Nieznany jest ich autor. Karta odnaleziona zosta\u0142a tu\u017c po wojnie i przekazana do zbior\u00f3w archiwalnych IZ. Chronologicznie jest to pierwszy dokument w dziale fotograficznym Archiwum, dlatego fotografiom tym nadano sygnatur\u0119 IZ Dok. IV-1. W tek\u015bcie prezentujemy zdj\u0119cia spod tej sygnatury oraz jedno zdj\u0119cie prasowe z \u201eOstdeutscher Beobachter\u201d.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.<\/strong><\/p>\r\n

Pobierz jako .pdf: \u00a0<\/strong>„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 45\/2025: Wizyta Greisera w trzech powiatach Kraju Warty w 1941 roku<\/a>.<\/a><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jednym z element\u00f3w sprawowania w\u0142adzy przez Arthura Greisera, namiestnika Rzeszy i gauleitera w Kraju Warty, by\u0142y regularne wizyty w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach okr\u0119gu. Greiser kontrolowa\u0142 w ten [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1737,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[136,10,166,164,165,167],"class_list":["post-1733","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-koscian","tag-kraj-warty","tag-landrat","tag-leszno","tag-rawicz","tag-wizyta"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1733","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1733"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1733\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1755,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1733\/revisions\/1755"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1737"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1733"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1733"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}