{"id":1670,"date":"2024-06-24T12:38:23","date_gmt":"2024-06-24T10:38:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=1670"},"modified":"2024-06-26T10:22:41","modified_gmt":"2024-06-26T08:22:41","slug":"z-pamietnika-osadnika-ziem-zachodnich-i-polnocnych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2024\/06\/24\/z-pamietnika-osadnika-ziem-zachodnich-i-polnocnych\/","title":{"rendered":"Z pami\u0119tnika osadnika Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, czyli \u201eDziesi\u0119\u0107 lat pracy kulturalno-o\u015bwiatowej w powiecie olszty\u0144skim\u201d"},"content":{"rendered":"\r\n

Pami\u0119tniki os\u00f3b, kt\u00f3re przyby\u0142y na terytorium Ziem Odzyskanych, stanowi\u0105 cenne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji na temat organizacji \u017cycia codziennego w pierwszych powojennych miesi\u0105cach i latach. Efektem postanowie\u0144 konferencji poczdamskiej by\u0142o przesuni\u0119cie granic pa\u0144stwa polskiego na zach\u00f3d i dynamiczne przemiany w strukturze ludno\u015bci na Ziemiach Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych. Relacje zawarte w dokumentach osobistych pozwalaj\u0105 nie tylko na prze\u015bledzenie \u00f3wczesnych wydarze\u0144, ale tak\u017ce na poznanie opinii i odczu\u0107 ich autor\u00f3w. W zbiorach Archiwum Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych IZ w Poznaniu znajduje si\u0119 1077 pami\u0119tnik\u00f3w pochodz\u0105cych z trzech konkurs\u00f3w organizowanych w latach 1956, 1966 oraz 1970. Na pierwszy konkurs zosta\u0142 nades\u0142any pami\u0119tnik Franciszka Iwanowskiego pt. \u201eDziesi\u0119\u0107 lat pracy kulturalno-o\u015bwiatowej w powiecie olszty\u0144skim\u201d o sygnaturze P117 napisany przez 49-letniego wile\u0144skiego repatrianta, nauczyciela, pioniera bibliotekarstwa i propagatora kultury.<\/strong><\/p>\r\n

Pami\u0119tnik liczy 167 stron r\u0119kopisu oraz 11 stron maszynopisu z fragmentami dziennika z lat 1946-1956, stanowi\u0105cego uzupe\u0142nienie pracy konkursowej. Do dokument\u00f3w do\u0142\u0105czone zosta\u0142y zdj\u0119cia, wycinki z prasy, pisma urz\u0119dowe i rachunek. Praca zdoby\u0142a II nagrod\u0119 w konkursie, a jej fragmenty zosta\u0142y przedrukowane w wydanym w 1963 r. tomie \u201ePami\u0119tniki osadnik\u00f3w Ziem Odzyskanych\u201d pod redakcj\u0105 Zygmunta Dulczewskiego i Andrzeja Kwileckiego.<\/p>\r\n

Pierwsze wspomnienia, z jakimi decyduje si\u0119 zapozna\u0107 czytelnika autor, pochodz\u0105 z po\u0142owy 1946 r., kiedy to Iwanowski wraz z matk\u0105, \u017con\u0105 i dw\u00f3jk\u0105 dzieci wyruszy\u0142 w drog\u0119 do nowego miejsca zamieszkania. Opis zawiera obserwacje i prze\u017cycia autora podczas podr\u00f3\u017cy w nieznane \u2013 nastroje panuj\u0105ce w\u015br\u00f3d pasa\u017cer\u00f3w \u2013 entuzjazm zmieszany z niepokojem o przysz\u0142o\u015b\u0107, a tak\u017ce wra\u017cenia wywo\u0142ane przez krajobraz. Smutek powodowa\u0142y widoki pustych p\u00f3l i pastwisk, zniszczonych drzew. Podr\u00f3\u017c przebiega\u0142a burzliwie. Pocz\u0105tkowo Iwanowski mia\u0142 zgodnie z decyzj\u0105 Pa\u0144stwowego Urz\u0119du Repatriacyjnego osiedli\u0107 si\u0119 w podolszty\u0144skiej wsi, na co si\u0119 nie zgodzi\u0142, uda\u0142 si\u0119 wi\u0119c do Olsztyna, a nast\u0119pnie do Cz\u0119stochowy, gdzie nie m\u00f3g\u0142 znale\u017a\u0107 kwaterunku. Nast\u0119pnie pojecha\u0142 do Warszawy, prosz\u0105c o przydzia\u0142 pracy w szkole oraz mieszkania. Po wyczerpuj\u0105cej podr\u00f3\u017cy przez Ksi\u0105\u017cki, W\u0105brze\u017ano oraz Olsztyn, a tak\u017ce do\u015bwiadczeniach bezdomno\u015bci i strachu wywo\u0142anego napa\u015bci\u0105 na poci\u0105g, 1 lipca 1946 r. dotar\u0142 do kresu drogi \u2013 po\u0142o\u017conej na Warmii i Mazurach miejscowo\u015bci Wartembork (od 1947 r. Barczewo). Tam rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 jako nauczyciel w szkole powszechnej, gdzie edukacj\u0119 pobiera\u0142y dzieci autochton\u00f3w oraz ludno\u015bci osadniczej.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 1.<\/strong> Pierwszy Dom Kultury w Barczewie, \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117<\/p>\r\n

W listopadzie 1946 r. autor rozpocz\u0105\u0142 organizacj\u0119 Publicznej Biblioteki Powiatowej, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku liczy\u0142a 200 tom\u00f3w pozyskanych z lokalnego Referatu Bibliotek Kuratorium Okr\u0119gu Szkolnego w Olsztynie oraz kilkadziesi\u0105t prywatnych ksi\u0105\u017cek. Dzia\u0142a\u0142a ona w jego w\u0142asnym mieszkaniu. W p\u00f3\u017aniejszym czasie kolekcja si\u0119 poszerzy\u0142a, a Biblioteka Powiatowa razem z nowo powsta\u0142\u0105 Bibliotek\u0105 Miejsk\u0105 w\u0142\u0105czone zosta\u0142y w dzia\u0142alno\u015b\u0107 utworzonego przez Iwanowskiego w opuszczonej parafii ewangelickiej Domu Kultury. W organizacj\u0119 przestrzeni \u2013 sprz\u0105tanie i remontowanie w\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 m\u0142odzie\u017c szkolna i mieszka\u0144cy miejscowo\u015bci. 7 lipca 1947 r. odby\u0142o si\u0119 oficjalne otwarcie Domu Kultury i Biblioteki Powiatowej z oddzia\u0142em Biblioteki Miejskiej w Barczewie. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 przy instytucji rozpocz\u0119\u0142o te\u017c niebawem Powiatowe Towarzystwo Teatru i Muzyki Ludowej i \u015bwietlica. Odbywa\u0142y si\u0119 w niej odczyty, przedstawienia i wieczory filmowe. Organizowano tam kursy repolonizacyjne. W zwi\u0105zku z niedostatkiem zaobserwowanym w\u015br\u00f3d zg\u0142aszaj\u0105cych si\u0119 na nie dziewcz\u0105t, w 1948 r. na terenie Domu Kultury uruchomiono szwalni\u0119 dla potrzebuj\u0105cych, w kt\u00f3rej odbywa\u0142y si\u0119 przez p\u00f3\u0142tora roku zaj\u0119cia z kroju i szycia.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 2.<\/strong> Dni O\u015bwiaty, Ksi\u0105\u017cki i Prasy w Powiatowej Bibliotece w Barczewie w roku 1949, \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117<\/p>\r\n

Wa\u017cnym wydarzeniem, z kt\u00f3rego relacja umieszczona zosta\u0142a w pami\u0119tniku, by\u0142a wycieczka zorganizowana dla m\u0142odzie\u017cy autochtonicznej w celu zapoznania z Macierz\u0105, czyli terenami wchodz\u0105cymi w sk\u0142ad tak zwanej Polski Centralnej. Mia\u0142a ona miejsce w czerwcu 1948 r. Trasa obejmowa\u0142a Warszaw\u0119, \u0141\u00f3d\u017a, Cz\u0119stochow\u0119, Krak\u00f3w i Wieliczk\u0119.<\/p>\r\n

Narracja wype\u0142niona jest tak\u017ce opisem trud\u00f3w, z jakimi wi\u0105za\u0142o si\u0119 prowadzenie instytucji bezpo\u015brednio po II wojnie \u015bwiatowej \u2013 przede wszystkim mia\u0142y one charakter finansowy i organizacyjny, ale wynika\u0142y r\u00f3wnie\u017c z relacji spo\u0142ecznych \u2013 pomi\u0119dzy lud\u017ami oraz pomi\u0119dzy jednostk\u0105 a w\u0142adz\u0105. Wskutek takiego konfliktu Iwanowski 1 lutego 1950 r. zako\u0144czy\u0142 pe\u0142nienie funkcji kierownika w Bibliotece Powiatowej.<\/p>\r\n

\r\n

Chodz\u0105c po obiedzie po rozleg\u0142ym parku pe\u0142nym starych drzew r\u00f3\u017cnego gatunku, rozleg\u0142ych trawnik\u00f3w i zacisznych alei zasypanych z\u0142ocist\u0105 powodzi\u0105 spadaj\u0105cych li\u015bci my\u015bla\u0142em o ci\u0119\u017ckich obowi\u0105zkach o\u015bwiatowca, o niedocenianiu tej pracy przez spo\u0142ecze\u0144stwo a nawet czynniki miarodajne oraz o k\u0142odach jakie s\u0105 rzucane przez jednostki, kt\u00f3re tylko z racji swojej partyjnej przynale\u017cno\u015bci maj\u0105c wp\u0142ywy mog\u0105 intrygowa\u0107 i wiele z\u0142ego dokona\u0107. <\/em>(Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117, s. 83)<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Nie by\u0142 to jednak koniec jego pionierskiej dzia\u0142alno\u015bci bibliotekarskiej i edukacyjnej. W lipcu 1950 r. znowu zacz\u0105\u0142 naucza\u0107 w szkole podstawowej, gdzie otworzy\u0142 bibliotek\u0119 przyk\u0142adow\u0105. Nast\u0119pnie podj\u0105\u0142 si\u0119 kierownictwa szko\u0142y wieczorowej. Prowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c prelekcje w ramach Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Wpisy z lat 1951-1956 po\u015bwi\u0119cone s\u0105 g\u0142\u00f3wnie pracy zawodowej oraz spo\u0142ecznej Iwanowskiego oraz podj\u0119tym studiom filologicznym w Studium Zaocznym Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Pedagogicznej w Krakowie. W 1952 r. podj\u0119to decyzj\u0119 o zmianie funkcji budynku, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142 si\u0119 Dom Kultury, przekazuj\u0105c go wi\u0119ziennictwu. Biblioteka Miejska przeniesiona zosta\u0142a w\u00f3wczas do nowego lokalu mieszcz\u0105cego si\u0119 przy ulicy Mickiewicza.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Fot. 3.<\/strong> Wypo\u017cyczalnia Biblioteki Miejskiej w Barczewie w 1950 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117<\/p>\r\n

Dzia\u0142ania pionierskie na rzecz promowania czytelnictwa czy szerzej uczestnictwa w kulturze postrzegane by\u0142y przez autora w kategorii misji. Wielokrotnie ubolewa on nad tym, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci sp\u0119dza czas wolny na spotkaniach przy alkoholu, staraj\u0105c si\u0119 dostarczy\u0107 jej mo\u017cliwo\u015bci wyboru innych zaj\u0119\u0107 i stworzy\u0107 atmosfer\u0119 sprzyjaj\u0105c\u0105 budowaniu relacji spo\u0142ecznych. Wa\u017cnym zadaniem, jakie opisywa\u0142, by\u0142o kszta\u0142towanie pozytywnych kontakt\u00f3w pomi\u0119dzy ludno\u015bci\u0105 autochtoniczn\u0105 a nap\u0142ywow\u0105 oraz dobrego wizerunku Polski i Polak\u00f3w, nadszarpni\u0119tego, w jego opinii, poprzez dzia\u0142ania grup szabrowniczych oraz os\u00f3b, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y do w\u0142adzy, dzia\u0142aj\u0105c wy\u0142\u0105cznie dla w\u0142asnej korzy\u015bci.<\/p>\r\n

\r\n

Postawi\u0142em przed sob\u0105 r\u00f3wnie\u017c zadanie przywr\u00f3cenia tu na tej ziemi dobrego imienia Polaka, tak zszarganego w pierwszych powojennych latach, gdy dzia\u0142y si\u0119 tu gwa\u0142ty i nadu\u017cycia w stosunku do ludno\u015bci autochtonicznej, ze strony przybywaj\u0105cej tu z ca\u0142ej Polski rzeszy szabrownik\u00f3w szukaj\u0105cych sobie ziem i owych \u201epionier\u00f3w\u201d, spragnionych wysokich stanowisk, wspi\u0119cia si\u0119 w w\u0142adzy i \u0142adnych zdobyczy materialnych. <\/em>(Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117, Zamiast przedmowy)<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Franciszek Iwanowski by\u0142 nie tylko propagatorem literatury, ale te\u017c tw\u00f3rc\u0105. Na pierwszych stronach dokumentu zatytu\u0142owanego \u201eZamiast wprowadzenia\u201d opisuje sw\u00f3j stosunek do Barczewa jako \u201esilne przywi\u0105zanie\u201d, przeznacza te\u017c osobne miejsce na przedstawienie jego historii i przedwojennej demografii. Symbolem uczu\u0107 do miejsca jest zamieszczony w pami\u0119tniku cykl wierszy. We wspomnieniach odnale\u017a\u0107 mo\u017cna tak\u017ce w\u0105tki nostalgii za utraconym Wilnem, oraz po\u015bwi\u0119cony mu poemat.<\/p>\r\n

\r\n

Pewnej nocy \u015bni\u0142o mi si\u0119, \u017ce wyfrun\u0105\u0142em jak ptak przez otwarte okno mieszkania wile\u0144skiego na Pop\u0142awach i \u017ce lec\u0119 w ksi\u0119\u017cycowej po\u015bwiacie nad Wilnem, ponad dachami dom\u00f3w i strzelistymi wie\u017cycami \u015bwi\u0105ty\u0144, nad Ogrodem Bernardy\u0144skim, srebrzyst\u0105 Wilenk\u0105 i Wili\u0105, nad tysi\u0105cami u\u015bpionych dom\u00f3w spowitych w morzu zieleni. By\u0142o mi tak lekko i b\u0142ogo, \u017ce gdy przebudzi\u0142em si\u0119 czu\u0142em w sercu taki smutek, \u017ce nie ujrz\u0119 ju\u017c nigdy ukochanego miasta m\u0142odo\u015bci. <\/em>(Archiwum ZZiP IZ, sygn. P117, s. 52)<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej oraz Archiwum Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych.<\/strong><\/p>\r\n

Pobierz jako .pdf: \u00a0<\/strong>„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 42\/2024: Z pami\u0119tnika osadnika Ziem Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych. „Dziesi\u0119\u0107 lat pracy kulturalno-o\u015bwiatowej w powiecie olszty\u0144skim”<\/a>.<\/a><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pami\u0119tniki os\u00f3b, kt\u00f3re przyby\u0142y na terytorium Ziem Odzyskanych, stanowi\u0105 cenne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji na temat organizacji \u017cycia codziennego w pierwszych powojennych miesi\u0105cach i latach. Efektem postanowie\u0144 konferencji [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":1674,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[156,157,155,154,153],"class_list":["post-1670","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-barczewo","tag-franciszek-iwanowski","tag-pamietniki","tag-pionierzy","tag-ziemie-zachodnie-i-polnocne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1670","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1670"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1670\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1677,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1670\/revisions\/1677"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1674"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1670"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1670"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1670"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}