{"id":1176,"date":"2020-12-11T13:28:49","date_gmt":"2020-12-11T12:28:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/?p=1176"},"modified":"2020-12-11T13:28:50","modified_gmt":"2020-12-11T12:28:50","slug":"lista-zakladnikow-miasta-poznania-nr-27-2020","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/2020\/12\/11\/lista-zakladnikow-miasta-poznania-nr-27-2020\/","title":{"rendered":"Lista zak\u0142adnik\u00f3w miasta Poznania"},"content":{"rendered":"

11 wrze\u015bnia 1939 r. niemieckie w\u0142adze wojskowe za\u017c\u0105da\u0142y od Cyryla Ratajskiego, pe\u0142ni\u0105cego obowi\u0105zki prezydenta miasta, wyznaczenia grupy zak\u0142adnik\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli gwarantowa\u0107 swoim \u017cyciem bezpiecze\u0144stwo wkraczaj\u0105cym oddzia\u0142om Wehrmachtu oraz niemieckiej ludno\u015bci cywilnej. Zak\u0142adnikami zostawa\u0142y osoby znane i szanowane \u2013 profesorowie, urz\u0119dnicy, przedsi\u0119biorcy. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich m.in. Zygmunt Wojciechowski, za\u0142o\u017cyciel i pierwszy dyrektor Instytutu Zachodniego oraz wieloletni wsp\u00f3\u0142pracownik Instytutu Kazimierz Kola\u0144czyk. \u00a0<\/p>\n

\"\"Fot. 1.<\/strong> Pierwsza strona pierwszej wersji listy.\u00a0<\/p>\n

Prezydent Ratajski nie zamierza\u0142 spe\u0142ni\u0107 \u017c\u0105dania Niemc\u00f3w i wyznaczy\u0142 do dyspozycji w\u0142asn\u0105 osob\u0119. Na ochotnika zg\u0142osi\u0142y si\u0119 te\u017c inne osoby, w tym Adam Poszwi\u0144ski, kt\u00f3ry zosta\u0142 po\u015brednikiem mi\u0119dzy w\u0142adzami wojskowymi a zak\u0142adnikami. 11 wrze\u015bnia uda\u0142o si\u0119 Niemcom uj\u0105\u0107 tylko 26 zak\u0142adnik\u00f3w. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, 19 wrze\u015bnia, liczba ta wzros\u0142a do 38. W nast\u0119pnych dniach przybywali kolejni zak\u0142adnicy; w\u015br\u00f3d nich pozna\u0144scy studenci.<\/p>\n

Zak\u0142adnicy pocz\u0105tkowo umieszczeni zostali w Ratuszu, kt\u00f3ry by\u0142 siedzib\u0105 w\u0142adz miejskich. 28 pa\u017adziernika 1939 r. przeniesieni oni zostali do budynku gimnazjum Collegium Marianum przy ul. R\u00f3\u017canej, a nieca\u0142y miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, 20 listopada, do budynku gimnazjum im. S\u0142owackiego przy ul. G\u0142ogowskiej. 8 grudnia 1939 r. ob\u00f3z zak\u0142adnik\u00f3w (Geisellager<\/em>), kt\u00f3ra to nazwa pojawia si\u0119 w dokumentach niemieckich, zosta\u0142 rozwi\u0105zany. Cz\u0119\u015b\u0107 zak\u0142adnik\u00f3w (30 os\u00f3b) zosta\u0142a jeszcze zatrzymana, a pozostali musieli meldowa\u0107 si\u0119 raz w tygodniu w Komendanturze Wojskowej. Ostatecznie 15 marca 1940 r. w\u0142adze wojskowe zwolni\u0142y ostatnie osoby. W sumie w okresie od 11 wrze\u015bnia 1939 do 15 marca 1940 r. za zak\u0142adnik\u00f3w wzi\u0119to 114 os\u00f3b.<\/p>\n

Historia zak\u0142adnik\u00f3w by\u0142a opisywana przez historyk\u00f3w. Warto zw\u0142aszcza si\u0119gn\u0105\u0107 do artyku\u0142 Aleksandry Pietrowicz pt. \u201eZak\u0142adnicy miasta Poznania (z archiwum Adama Poszwi\u0144skiego)\u201d, w kt\u00f3rym autorka wyczerpuj\u0105co przedstawia to zagadnienie, zwracaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na rol\u0119 A. Poszwi\u0144skiego.<\/p>\n

W badaniach Instytutu Zachodniego omawiana problematyka pojawi\u0142a si\u0119 w latach 50. Sporz\u0105dzona w\u00f3wczas zosta\u0142a pierwsza odr\u0119cznie spisana \u201eLista zak\u0142adnik\u00f3w wed\u0142ug kolejno\u015bci urlop\u00f3w\u201d (fot.1), na kt\u00f3rej znalaz\u0142o si\u0119 68 nazwisk. Pierwsze 54 nazwiska spisa\u0142 Stanis\u0142aw Szarmach (te\u017c: Scharmach), student medycyny, by\u0142y zak\u0142adnik. Do listy tej dodano nast\u0119pnie 14 kolejnych nazwisk (z czego 7 ostatnich o\u0142\u00f3wkiem). Nie wiadomo, kto je dopisa\u0142. 11 nazwisk zosta\u0142o wykre\u015blonych; przy dw\u00f3ch pojawia si\u0119 znak zapytania. We wrze\u015bniu 1958 r. list\u0119 t\u0119 zweryfikowa\u0142 wspomniany Kazimierz Kola\u0144czyk, \u201eb. uczestnik obozu zak\u0142adnik\u00f3w sto\u0142. miasta Poznania (od 25 wrze\u015bnia 1939 r. \u2013 8 grudnia 1939 r.)\u201d, po wojnie profesor prawa na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu I Uniwersytecie Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu oraz pracownik IZ. W z\u0142o\u017conym do akt kr\u00f3tkim o\u015bwiadczeniu Kola\u0144czyk zanotowa\u0142, i\u017c \u201elista ta nie wzbudza \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144, co do autentyczno\u015bci. Prawie wszystkie osoby umieszczona na niej s\u0105 mi znane i mog\u0119 co do nich po\u015bwiadczy\u0107, \u017ce rzeczywi\u015bcie przybywa\u0142y w obozie zak\u0142adnik\u00f3w\u201d. Dalej podkre\u015bla jednak, i\u017c lista nie jest pe\u0142na: \u201eZauwa\u017cy\u0142em na niej brak nazwisk: prof. Z. Wojciechowskiego, prof. St. Kasznicy, prof. B. Winiarskiego, prof. S. B\u0142achowskiego, dyr. \u0141yczywka\u201d.<\/p>\n

Najpewniej z tych wzgl\u0119d\u00f3w podj\u0119to si\u0119 przygotowania uzupe\u0142nionej \u201eListy zak\u0142adnik\u00f3w wed\u0142ug kolejno\u015bci urlop\u00f3w\u201d. W jej sporz\u0105dzeniu udzia\u0142 brali J\u00f3zef Dombek, zak\u0142adnik-student, oraz prof. J\u00f3zef Jan Bossowski, autor pierwszego opracowania o zak\u0142adnikach miasta Poznania, kt\u00f3re ukaza\u0142o si\u0119 w 1946 r. na \u0142amach \u201ePrzegl\u0105du Wielkopolskiego\u201d. Sam Bossowski te\u017c by\u0142 zak\u0142adnikiem. Na uzupe\u0142nionej li\u015bcie widnieje 114 nazwisk.<\/p>\n

Z t\u0105 list\u0105 8 grudnia 1959 r. pracownik IZ uda\u0142 si\u0119 do pozna\u0144skiego Bazaru, gdzie odby\u0142o si\u0119 \u201espotkanie b. zak\u0142adnik\u00f3w hitlerowskiego Wehrmachtu z terenu Poznania\u201d. Prawdopodobnie by\u0142o to jedno z pierwszych (je\u015bli nie pierwsze) spotka\u0144 by\u0142ych zak\u0142adnik\u00f3w. W zamieszczonym w \u201eGazecie Pozna\u0144skiej\u201d (fot. 2) komunikacie pojawia si\u0119 bowiem informacja: \u201ePoniewa\u017c Komitet Organizacyjny nie zna adres\u00f3w wszystkich b. zak\u0142adnik\u00f3w, dlatego prosi ich o bezpo\u015brednie przybycie do \u2018Bazaru\u2019\u201d. Adresy te dopisywa\u0142 do listy pracownik Instytutu, dodaj\u0105c te\u017c adnotacje o tym, czy dana osoba jeszcze \u017cyje. Na ko\u0144cu wykazu zamie\u015bci\u0142 nast\u0119puj\u0105ce uwagi: \u201eWg informacji uczestnik\u00f3w spotkania lista jest kompletna\u201d oraz \u201eDane dodatkowe ustalone na podstawie informacji uczestnik\u00f3w spotkania b. zak\u0142adnik\u00f3w w dniu 8 XII 1959 w Bazarze\u201d. Autor obu komentarzy podpisa\u0142 si\u0119 \u201eK.\u201d<\/p>\n

\"\"Fot. 2.<\/strong> \u201eGazeta Pozna\u0144ska\u201d, 7.12.1959 r., nr 293, s. 2.\u00a0<\/p>\n

Wykaz ten pos\u0142u\u017cy\u0142 do przygotowania trzeciej wersji \u201eListy zak\u0142adnik\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rej 114 nazwisk podzielono na \u201einternowanych w Ratuszu, internowanych na Rosenstr. oraz student\u00f3w\u201d. W ka\u017cdej z grup nazwiska u\u0142o\u017cono alfabetycznie. Planowano ponadto dopisa\u0107 informacje o dacie internowania i zwolnienia, jednak obie te rubryki pozostawiono, z trzema wyj\u0105tkami, puste. Dokument z\u0142o\u017cony zosta\u0142 do instytutowego Archiwum i opatrzony sygnatur\u0105 IZ Dok. I-189.<\/p>\n

T\u0119 w\u0142a\u015bnie list\u0119 udost\u0119pniamy (fot. 3).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"Fot. 3.<\/strong> Lista zak\u0142adnik\u00f3w.\u00a0<\/p>\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej, w 1963 r., urz\u0119dnik Kazimierz Tomaszewski, by\u0142y zak\u0142adnik, z\u0142o\u017cy\u0142 Edwardowi Serwa\u0144skiemu kr\u00f3tk\u0105 relacj\u0119 o swoich prze\u017cyciach. Serwa\u0144ski spisa\u0142 je i przekaza\u0142 do Archiwum (IZ Dok.III-127). Ca\u0142\u0105 relacj\u0119 Tomaszewskiego zamieszczamy poni\u017cej:<\/p>\n

\n

\u201eW dniu 12 pa\u017adziernika 1939 r. przybyli do mnie do domu w Poznaniu przy ul. Chwia\u0142kowskiego 12 (dawniej Szwajcarska) \u017co\u0142nierze niemieccy pod komend\u0105 feldfebla i oznajmili, \u017ce jestem aresztowany jako zak\u0142adnik wojskowy. Zaprowadzono mnie na Odwach przy Starym Rynku. Opr\u00f3cz mnie zabrano r\u00f3wnie\u017c p. Hanysa z ul. \u015bw. Jerzego.<\/p>\n

Na Odwachu zarejestrowano nas i zaprowadzono do Ratusza. Znalaz\u0142em si\u0119 w du\u017cej Sali, prawdopodobnie Odrodzenia, gdzie zasta\u0142em ju\u017c oko\u0142o 50-ciu os\u00f3b. Na Sali roz\u0142o\u017cone by\u0142y sienniki. Jak si\u0119 dowiedzia\u0142em, aresztowania by\u0142y ju\u017c we wrze\u015bniu. W\u015br\u00f3d aresztowanych byli mi\u0119dzy innymi notariusz Nowosielski, kupiec Stempniewicz, Adam Poszwi\u0144ski \u2013 radny miejski, kt\u00f3ry by\u0142 \u0142\u0105cznikiem mi\u0119dzy zak\u0142adnikami a dow\u00f3dc\u0105 wojskowym miejscowej komendantury, i inni.<\/p>\n

Z komendantury przychodzi\u0142 adiutant-porucznik. By\u0142 on nieprzyjemny. Pami\u0119tam, \u017ce gdy na apel w por\u0119 nie wsta\u0142 notariusz Nowosielski, skaza\u0142 go na trzy dni aresztu w Prezydium Policji przy Franc. Ratajczaka.<\/p>\n

Byli\u015bmy skazani na bezczynno\u015b\u0107. Obs\u0142ugiwali nas \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy przynosili posi\u0142ki, wod\u0119 i zajmowali si\u0119 porz\u0105dkami. Pragn\u0119 zaznaczy\u0107, \u017ce obiady i kolacje przynoszono nam z restauracji \u201ePiwnica Ratuszowa\u201d. Pami\u0119tam, \u017ce ca\u0142e wy\u017cywienie kosztowa\u0142o 4500 marek. Kiedy restaurator wyst\u0105pi\u0142 do w\u0142adz wojskowych z rachunkiem, te z kolei za\u017c\u0105da\u0142y od nas zap\u0142acenia. W\u00f3wczas o\u015bwiadczy\u0142 kupiec Stempniewicz, \u017ce ma na koncie w banku dziesi\u0105tki tysi\u0119cy marek, kt\u00f3re Niemcy ob\u0142o\u017cyli aresztem i oddaje to konto do dyspozycji. I na tym si\u0119 zako\u0144czy\u0142o.<\/p>\n

Trzeba tutaj odr\u00f3\u017cni\u0107 w\u015br\u00f3d zak\u0142adnik\u00f3w dwie grupy. Pierwsza to by\u0142a grupa pod \u015bcis\u0142ym aresztem, nie wolno im by\u0142o wychodzi\u0107. Grupa druga by\u0142a zwalniania co trzeci dzie\u0144, po czym wraca\u0142a do Ratusza. Sam nale\u017ca\u0142em do grupy pierwszej.<\/p>\n

Z domu mogli\u015bmy otrzymywa\u0107 paczki z bielizn\u0105 oraz odzie\u017c. O widzeniach nie by\u0142o mowy. Na apelach powtarzano nam, \u017ce jeste\u015bmy zak\u0142adnikami wojskowymi, \u017ce aresztowani maj\u0105 gwarantowa\u0107 Niemcom bezpiecze\u0144stwo i porz\u0105dek w Poznaniu.<\/p>\n

W Ratuszu byli\u015bmy do po\u0142owy grudnia 1939 r. Po tym terminie przeniesiono nas na ul. R\u00f3\u017can\u0105 do gmachu szkolnego. Stamt\u0105d w styczniu 1940 r. przeniesiono nas do Gimnazjum Czajkowskiego na ul. Myln\u0105.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lutego 1940 r. zwolniono nas, z tym, \u017ce dwa razy w tygodniu musieli\u015bmy si\u0119 meldowa\u0107 w komendanturze przy ul. Solnej.<\/p>\n

Pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie nale\u017cy myli\u0107 sprawy zak\u0142adnik\u00f3w wojskowych z aresztowanymi, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142a grupa profesor\u00f3w, lekarzy i inni. Tych aresztowa\u0142o Gestapo i siedzieli w Domu \u017bo\u0142nierza. Po zwolnieniu otrzyma\u0142em za\u015bwiadczenie, kt\u00f3re za\u0142\u0105czam. Po powrocie do domu dowiedzia\u0142em si\u0119 od mojej \u017cony, \u017ce otrzyma\u0142a ona za\u015bwiadczenie ze strony w\u0142adz wojskowych, i\u017c nie wolno jej wysiedla\u0107, poniewa\u017c m\u0105\u017c jest zak\u0142adnikiem wojskowym\u201d.\u00a0<\/p>\n<\/blockquote>\n

By\u0107 mo\u017ce warto jeszcze w tym miejscu wspomnie\u0107, i\u017c o zak\u0142adnikach na kartach swoich wspomnie\u0144 (wydanych niedawno przez Instytut Zachodni) m\u00f3wi te\u017c Karol Marian Pospieszalski, tw\u00f3rca okupacyjnego archiwum IZ:<\/p>\n

\n

\u201eBrat mojej narzeczonej Jan Grajkowski przebywa\u0142 jak zak\u0142adnik w szkole podstawowej przy ul. R\u00f3\u017canej. Sprawa zak\u0142adnik\u00f3w jest w literaturze szeroko opisana \u2013 byli nimi profesorowie, bogaci mieszczanie i studenci. Warunki ich \u017cycia by\u0142y do\u015b\u0107 zno\u015bne. Dopuszczano nawet odwiedziny, z czego pewnej niedzieli skorzystali\u015bmy. Osobny pok\u00f3j by\u0142 rozm\u00f3wnic\u0105. Tam spotkali\u015bmy si\u0119 z Jankiem, tam te\u017c widzia\u0142em niekt\u00f3rych profesor\u00f3w, m.in. prof. Winiarskiego. Odpowiadali oni swoim \u017cyciem za spok\u00f3j w Poznaniu, w szczeg\u00f3lno\u015bci bezpiecze\u0144stwo niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w i naje\u017ad\u017ac\u00f3w. Ten ob\u00f3z zosta\u0142 na pocz\u0105tku grudnia rozwi\u0105zany. Gestapo domaga\u0142o si\u0119 oddania mu wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w, ale Wehrmacht zwolni\u0142 ich zanim policja wzi\u0119\u0142a sprawy w swoje r\u0119ce. W ten spos\u00f3b Janek Grajkowski odzyska\u0142 wolno\u015b\u0107\u201d.\u00a0<\/p>\n<\/blockquote>\n

(K. M. Pospieszalski, \u201eTo wszystko prze\u017cy\u0142em\u2026\u201d. Wspomnienia, Pozna\u0144 2019, s. 87).<\/p>\n

\n

\u201eZ Archiwum Instytutu Zachodniego\u201d jest internetow\u0105 seri\u0105 wydawnicz\u0105 Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane s\u0105 dokumenty i materia\u0142y pochodz\u0105ce z bogatego zasobu Archiwum II Wojny \u015awiatowej IZ.<\/strong><\/p>\n

Pobierz jako .pdf: \u00a0<\/strong>„Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 27\/2020: „Lista zak\u0142adnik\u00f3w miasta Poznania”<\/a><\/p>\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

11 wrze\u015bnia 1939 r. niemieckie w\u0142adze wojskowe za\u017c\u0105da\u0142y od Cyryla Ratajskiego, pe\u0142ni\u0105cego obowi\u0105zki prezydenta miasta, wyznaczenia grupy zak\u0142adnik\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli gwarantowa\u0107 swoim \u017cyciem bezpiecze\u0144stwo wkraczaj\u0105cym oddzia\u0142om [\u2026]<\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1179,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[107,15,73,106],"class_list":["post-1176","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","tag-kolanczyk","tag-poznan","tag-wehrmacht","tag-zakladnicy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1176"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1176\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1190,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1176\/revisions\/1190"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1179"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iz.poznan.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}