partnerstwo-w-przywodztwie-www-ksiazkaProjekt „Partnerstwo w przywództwie? Stany Zjednoczone i Niemcy po 1989 r. Perspektywa polska”, realizowany w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, jest finansowany ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej (Stiftung für Deutsch-Polnische Zusamenarbeit). Prace w ramach projektu zaplanowane zostały na okres od lipca 2015 r. do grudnia 2016 r. Ich efektem będzie monografia w j. polskim, o obj. ok. 30 ark. Dodatkowo przygotowany zostanie raport w formie ekspertyzy wydany w serii IZ Policy Papers (j. angielski, 3 ark.).

Prowadzona analiza dotyczyć będzie stosunków amerykańsko-niemieckich w latach 1989-2014 na tle zmieniających się uwarunkowań i pojawienia się nowych czynników oraz z uwzględnieniem dynamiki wydarzeń na scenie międzynarodowej.

Opis relacji amerykańsko-niemieckich wzbogacony zostanie szerokim kontekstem polskim. Pozwoli to odpowiedzieć na pytanie o skalę i charakter oddziaływania ewolucji w stosunkach amerykańsko-niemieckich na międzynarodową pozycję Polski oraz możliwość realizacji jej interesów. Będzie to miało wymierne znaczenie dla polskiej praktyki politycznej.

Projekt realizowany jest z wykorzystaniem literatury przedmiotu, dokumentów, ekspertyz i raportów dostępnych w polskich, niemieckich i amerykańskich ośrodkach analitycznych i badawczych.

Założenia

Relacje amerykańsko-niemieckie stanowiły i nadal stanowią ważny element zaangażowania Stanów Zjednoczonych w Europie. Od zakończenia II wojny światowej, czyli od chwili gdy amerykańskie mocarstwo, zrywając z zasadą izolacjonizmu, zdecydowało się aktywnie włączyć w sprawy Europy, właśnie Niemcy stały się dla niego szczególnym punktem odniesienia.

Po upadku muru berlińskiego w listopadzie 1989 r. i zjednoczeniu Niemiec rok później w stosunkach amerykańsko-niemieckich nastąpiły dość zasadnicze zmiany. Był to zarówno efekt nowej sytuacji międzynarodowej – zniknięcia zagrożenia komunistycznego, ale też pojawienia się innych problemów i wyzwań, jak i skutek odzyskania przez zjednoczone Niemcy pełnej suwerenności oraz ich rosnących aspiracji politycznych. Z czasem na linii Waszyngton-Berlin wystąpiły wcześniej nie obserwowane groźne zjawiska i zagrożenia, prowadzące nawet do „zatrucia” na pewien czas wzajemnych stosunków.

Silniejsze Niemcy stały się bardziej asertywne wobec oczekiwań czy żądań Waszyngtonu, zdecydowanie też zaczęły demonstrować w relacjach z USA postawę uwzględniającą głównie ich własny interes, w mniejszym zaś stopniu działanie Berlina determinowało poczucie posłuszeństwa czy lojalności wobec niegdysiejszego patrona. Z czasem przezwyciężono groźne wstrząsy, jednak relacje amerykańsko-niemieckie na przełomie XX i XXI wieku zyskały już nowy charakter.

Zarysowane zagadnienia stanowią przedmiot badań w ramach projektu. Analizie poddane zostaną relacje amerykańsko-niemieckie w latach 1989-2014 oraz ich polski kontekst. Omówione zostaną nowe uwarunkowania tych relacji oraz czynniki wpływające na ich zmieniający się obraz. Opisując ewolucję stosunków między Waszyngtonem a Bonn/Berlinem, podkreślone zostaną wydarzenia, momenty i zjawiska dla tych relacji przełomowe.

Punktem wyjścia prowadzonych badań będzie zjednoczenie Niemiec, które postawiło przed Republiką Federalną zadanie sprecyzowania na nowo swojej roli na arenie międzynarodowej, zwłaszcza w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi, a także w odniesieniu do Polski i na tle kluczowych procesów w Europie Środkowej i Wschodniej. Z kolei w Stanach Zjednoczonych – pod wpływem wydarzeń przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych – nastąpiła redefinicja celów i priorytetów polityki zagranicznej.

Dynamika wydarzeń na scenie światowej w kolejnych latach także nie pozostała bez wpływu na kształt stosunków amerykańsko-niemieckich, prowadząc bądź to do wzrostu napięć, bądź do ich ożywienia lub ewolucji. Konsekwencje tego były dostrzegalne także na płaszczyźnie stosunków polsko-niemieckich oraz miały wpływ na pozycję i rolę Polski w układzie transatlantyckim.

Stanowi to uzasadnienie dla zachowania polskiego kontekstu analizowanej problematyki. Z jednej strony bowiem mamy do czynienia z Ameryką – wymarzonym sojusznikiem Polski, o którego uwagę i wsparcie zabiegały kolejne rządy III Rzeczypospolitej. Z drugiej zaś – chodzi o Niemcy, kiedyś uważane za odwiecznego wroga Polski i Polaków, teraz –  największe i najsilniejsze państwo w Unii Europejskiej, z którym współpraca polityczna i gospodarcza ma dla nas ogromne znaczenie. Choćby z tych względów nieobojętny dla polskiego interesu jest stan stosunków na linii Waszyngton-Berlin. I także z tych powodów rozważanie relacji amerykańsko-niemieckich z uwzględnieniem polskiej perspektywy wydaje się ważne i potrzebne.

Cele

Śledzenie losów relacji amerykańsko-niemieckich w ostatnim ponad ćwierćwieczu będzie wiodło do rozwiązania ważnych zadań badawczych:

  • Analiza ewolucji stosunków amerykańsko-niemieckich pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy Niemcy zyskały nowe miejsce w strategii Waszyngtonu. Czy stały się rzeczywiście owym „partnerem w przywództwie” – co swego czasu proponowała im strona amerykańska? Czy zjednoczone Niemcy, zyskując silną podmiotowość w stosunkach z amerykańskim supermocarstwem, postępowały odpowiedzialnie i wiarygodnie? A może zatraciły już wobec niego poczucie lojalności i stały się mniej spolegliwe?
    Czy z kolei Stany Zjednoczone potrafiły wyciągnąć właściwe wnioski z faktu, że ich partnerem stało się państwo o dużym potencjale gospodarczym i znaczącej roli politycznej w Unii Europejskiej? Jakie w związku z tym oczekiwania i jakie nadzieje wiązała Ameryka z Niemcami?  Jak reagowały Stany Zjednoczone na silniejsze niż dotąd artykułowanie przez Niemcy swoich żywotnych interesów oraz na ich wzmocnioną tożsamość? Czy potrafiły w tych nowych uwarunkowaniach optymalnie i skutecznie współpracować z Republiką Federalną Niemiec?
  • Zachowanie perspektywy polskiej pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy Polska mogła w przeszłości i mogłaby w przyszłości cokolwiek zyskać na złym stanie relacji amerykańsko-niemieckich. W jakim stopniu prawdziwa jest teza, że stawiając na współpracę z Niemcami, strona amerykańska nie jest w najmniejszym stopniu zainteresowana złymi relacjami Warszawy z Berlinem? Że raczej Polska silna w Europie, między innymi dzięki dobrej współpracy z Niemcami, to trudny do podważenia atut, ceniony także w Waszyngtonie. Wreszcie, jak bliskie relacje Warszawy z Berlinem można by zdyskontować na płaszczyźnie stosunków polsko-amerykańskich?