Nalot bombowy na Wieluń 1 września 1939 r.

We wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. lotnictwo niemieckie przeprowadziło atak bombowy na Wieluń – 15-tysięczne polskie miasto, położone niespełna 30 km od granicy z III Rzeszą. Było to jedno z pierwszych, obok Westerplatte, działań zbrojnych przeciwko Polsce. W masowej skali wykorzystano w nim przeciwko ludności cywilnej lotnictwo wojskowe.

Fot.1. Zniszczona kolegiata wieluńska. Podpis na odwrocie zdjęcia: „Mury zniszcz[onej] przez nalot niem[iecki] kolegiaty w Wieluniu. 1939 r.” Źródło: I. Z. Dok. IV – 144.

Fot.1. Zniszczona kolegiata wieluńska. Podpis na odwrocie zdjęcia: „Mury zniszcz[onej] przez nalot niem[iecki] kolegiaty w Wieluniu. 1939 r.” Źródło: I. Z. Dok. IV – 144.

Nie jest do końca jasne, dlaczego Niemcy zdecydowali się wysłać eskadrę bombowców nurkujących (tzw. stukasów) nad Wieluń. Miasto nie posiadało bowiem stałego garnizonu wojsk, chociaż w przededniu wojny były w nim czasowo zakwaterowane pojedyncze jednostki armii polskiej. Nie miało ono też żadnego militarnego lub gospodarczego znaczenia. Prawdopodobnie Niemcy zamierzali, wybierając Wieluń na cel ataku bombowego, wywołać wśród ludności polskiej falę paniki i strachu.

Miasto bombardowano metodycznie i z dużą dokładnością. Lotnictwo przeprowadziło w sumie cztery ataki bombowe na Wieluń. Zginęło w nich co najmniej 96 osób, które obecnie znane są z imienia i nazwiska. Jednak dokładna liczba cywilnych ofiar nalotu nie została dotychczas ustalona. W literaturze przedmiotu przytaczane są często szacunki, według których życie mogło stracić nawet 1200 mieszkańców. Duża liczba ofiar bombardowania była skutkiem tego, iż mieszkańcy zignorowali alarm przeciwlotniczy i za późno przystąpili do ewakuacji. W wyniku nalotu i w następnych dniach wielu wielunian uciekło z miasta i wróciło dopiero kilka tygodni później.

Nie mniej dotkliwe były straty w zabudowie miejskiej. Zbombardowane zostało zabytkowe śródmieście, okolice Starego i Nowego Rynku oraz kilka śródmiejskich ulic. Bomby spadły na szpital miejski, w którym zginęło wiele osób. Zniszczeniu uległy również zabudowania sakralne, w tym kościół farny z początku XIV w., zabytkowy klasztor poaugustiański oraz synagoga. Według powojennych obliczeń nawet do 75% tkanki miejskiej legło w gruzach. Niemcy po wkroczeniu do Wielunia przystąpili do usuwania zniszczeń i odbudowy miasta. Następowała ona jednak bardzo powoli i nie została przez nich nigdy zakończona. Zachowana dokumentacja fotograficzna pozwala przypuszczać, że do prac porządkowych wykorzystywano Żydów.

W 1961 r. w Instytucie Zachodnim podjęto badania nad zagadnieniem ataku Luftwaffe na miasto. Pracowniczka IZ Barbara Bojarska udała się w tym celu do Wielunia, gdzie w dniach od 16 do 21 listopada 1961 r. przeprowadziła kilkanaście rozmów ze świadkami tamtych zdarzeń. Ich efektem jest 14 protokołów z zapisem relacji rozmówców. Stały się one materiałową podstawą do przygotowanego przez B. Bojarską pionierskiego artykułu pt. Zniszczenie miasta Wielunia w dniu 1 września 1939 r., opublikowanego w 1962 r. w „Przeglądzie Zachodnim”. Ponadto badaczce udało się uzyskać kilkanaście fotografii zniszczonego miasta, które zostały później włączone do kolekcji archiwalnej Instytutu Zachodniego.

Poniżej prezentujemy dwa protokoły z rozmów przeprowadzonych ze Stanisławem Cierkoszem oraz Mieczysławem Wróblem. Pierwszy z protokołów, obok sześciu innych, opublikowany został przez B. Bojarską we wspominanym artykule i był później wielokrotnie cytowany w różnych tekstach naukowych i prasowych. Drugi natomiast publikowany jest po raz pierwszy. Zeznania zostały uzupełnione przez fotografie zniszczonego miasta. Zarówno protokoły, jak i zdjęcia wraz z innymi materiałami – w tym kopią imiennej listy ofiar, planem miasta z zaznaczonymi zburzonymi budynkami oraz egzemplarzami prasy – dostępne są obecnie w Archiwum II Wojny Światowej IZ. Stanowią one ważne, wzbudzające jednak również kontrowersje wśród znawców tematu, źródło do poznania dziejów miasta i początków II wojny światowej.

Fot. 2. Zbombardowane miasto. Podpis na odwrocie zdjęcia: „Ruiny zburzonego domu, rok 1939”. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

Fot. 2. Zbombardowane miasto. Podpis na odwrocie zdjęcia: „Ruiny zburzonego domu, rok 1939”. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

 

Fot. 3. Odgruzowywanie miasta. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

Fot. 3. Odgruzowywanie miasta. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

 

Fot. 4. Zbombardowane miasto. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

Fot. 4. Zbombardowane miasto. Źródło: I.Z. Dok. IV – 144.

 

Fot. 5. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

Fot. 5. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

 

Fot. 5b. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

Fot. 5b. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

 

Fot. 5c. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

Fot. 5c. Relacja Stanisława Cierkosza. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

 

Fot. 6. Relacja Mieczysława Wróbla. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

Fot. 6. Relacja Mieczysława Wróbla. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

 

Fot. 6b. Relacja Mieczysława Wróbla. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.

Fot. 6b. Relacja Mieczysława Wróbla. Źródło: I.Z. Dok. III – 100.


„Z Archiwum Instytutu Zachodniego” jest internetową serią wydawniczą Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane są dokumenty i materiały pochodzące z bogatego zasobu Archiwum II Wojny Światowej IZ. Seria podzielona została na „Dokumenty” oraz „Materiały”.

Pobierz jako .pdf: „Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 7/2016: „Nalot bombowy na Wieluń 1 września 1939 r.”.


Źródła:

Bogumił Rudawski
Bogumił Rudawski
Pracownik Instytutu Zachodniego, historyk, zajmuje się dziejami okupacji niemieckiej w Polsce i II wojną światową.

Komentarze są wyłączone.